Барреліне 100 доллардан асатын мұнай экономикасы — мұнай экспорттаушы ел үшін нөсерлі жаңбыр секілді: бюджет қоржыны толады, төл валюта нығаяды, бизнестің белсенділігі артады. Бірақ экономика ғылымында 70 жыл бойы дәлелденіп келе жатқан іргелі парадокс бар: дәл осы нөсер жаңбыр — ұзақ мерзімде топырақты эрозияға ұшырататын жойқын күшке ие. Экономикалық теорияда бұл құбылысты «Голландиялық ауру» мен «Ресурстық қарғыс» деп атайды.
Қазақстан үшін бұл — дерексіз академиялық қиял емес, күнделікті шынайы өмір. Дүниежүзілік банктің есебіне сүйенсек, мұнай-газ секторы Қазақстан үкіметі табысының 26%-дан 50%-ға дейінгі бөлігін және жалпы экспорттың 60–75%-ын құрап отыр. Теңіз, Қашаған, Қарашығанақ кеніштері — біздің бүгінгі экономикалық тұрақтылығымыздың негізі әрі ең басты әлсіз тұсымыз.
«Голландиялық ауру» мен «Ресурстық қарғыс» дегеніміз не?
«Голландиялық ауру» (Dutch disease) термині алғаш рет 1977 жылы The Economist журналында қолданылды. Ол Нидерландының ХХ ғасырдың 60-жылдарында ірі газ кенін игергеннен кейін басталған өнеркәсіптік құлдырауын сипаттаған еді. Бұл құбылыстың логикасы қарапайым:
- Ел нарыққа бір ғана табиғи ресурсты жаппай экспорттай бастайды.
- Ішкі нарыққа шетел валютасы ағылып кіріп, ұлттық валюта бағамы күрт нығаяды.
- Валютаның нығаюынан импорттық тауарлар арзандайды да, жергілікті өңдеу өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығы бәсекеге қабілеттілігінен айырылып, күйрейді.
- Үкімет «жеңіл» ақшаға бой үйретеді: құрылымдық реформалар кейінге шегеріліп, мемлекеттік институттар әлсірейді.
- Шикізат бағасы құлдыраған сәтте экономика мүлдем қорғаныссыз қалады.
«Ресурстық қарғыс» (resource curse) — бұдан да кеңірек ұғым. 1995 жылы Гарвард экономистері Джеффри Сакс пен Эндрю Уорнер өз зерттеулерінде табиғи ресурстарға бай елдердің даму қарқыны шикізаты жоқ елдерге қарағанда орта есеппен әлдеқайда баяу болатынын дәлелдеді. Себебі: сыбайлас жемқорлықтың асқынуы, институттардың әлсіреуі, экономиканы әртараптандыруға деген ынтаның жоғалуы және дайын рента табысын бөліске салу үшін жүретін саяси күрес.
Экономист Алексей Кущ бұл ахуалды: «Ресурстық кіріске тәуелді елдердің 90%-ы — жемқорлыққа батқан мемлекеттер», — деп сипаттайды. Бұл — кездейсоқ сәйкестік емес, тікелей заңдылық.
Қазақстанның мұнай инесіне тәуелділігі қандай?
1. Сандар сөйлейді: «Әртараптандыру» ұранының артындағы шындық
Дүниежүзілік банктің Қазақстан бойынша есебіне сүйенсек:
- Мұнай мен газ ел ЖІӨ-нің (жалпы ішкі өнімінің) шамамен 35%-ын құрайды.
- Жалпы экспорттың 75%-ы — көмірсутек шикізаты.
- Үкімет кірістерінің 40–50%-ы — тікелей мұнай-газ секторынан түседі.
- Көміртекті көп қажет ететін шикізаттық салалар (мұнай, минералдар, химия, металлургия) экспорт құнының 80%-ын береді.
- Көмір елдің энергия теңгерімінің 50%-дан астамын қамтып отыр.
Қазақстан экономикасы өсім көрсеткенімен, Дүниежүзілік банк бұл серпіннің «мұнай өндірісінің біржолғы артуымен» ғана байланысты екенін нақты атап өтті. Теңіз кенішін кеңейту жобасының берер әсері — шектеулі. Нарықтық цикл аяқталған соң, өсім қарқыны қайта бәсеңдейді.
2. Мемлекеттік бюджеттің жасырын дағдарысы
Ең айқын қауіп белгілері мемлекеттік қаржы статистикасынан көрінеді. Сараптамалық мәліметтерге сүйенсек:
- Қазақстанның номиналды ЖІӨ-сі өскенімен, Ұлттық қордан жасалатын трансферттерді есептемегенде, бюджет жоспарланған кірісті 11%-ға кем жинады.
- Ұлттық қордан берілетін қаржыны шегеріп тастағанда, бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 6,8%-ына жетті. Бұл — Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) бекіткен қауіпсіздік нормасынан екі есе жоғары.
- Ұлттық қордан бюджетті қолдау үшін қыруар қаражат алынды: оның ішінде кепілді және нысаналы трансферттер бар.
- Зерттеу деректері бойынша, қордан алынған шығын көлемі оған мұнай-газ секторынан түскен түсімнен 66%-ға артық болып шықты. Яғни, қор жинақтау режимінен шығындалу режиміне көшкен.
- Қордың ағымдағы көлемі ЖІӨ-нің шамамен 20-22%-ын ғана құрайды.
ХВҚ есебі бойынша, Қазақстан бюджетінің шығындарын толық өтеу үшін әлемдік нарықтағы мұнайдың тепе-теңдік бағасы барреліне 95 АҚШ долларынан төмен болмауы керек. Бұл — өте жоғары талап. Демек, Қазақстан мұнай бағасы жоғары болған күннің өзінде ішкі өсіп жатқан шығындар есебінен бюджетті теңдестіре алмай отыр.
3. «Голландиялық ауру» тенге бағамында
Сараптамалық қорытындылар көрсеткендей, мұнайдан түсетін мол табыс тенге бағамын жасанды түрде нығайтып, шикізаттық емес отандық экспортты бәсекеге қабілетсіз етеді. Ал мұнай бағасы құлдыраған сәтте бүкіл экономика бір сәтте соққыға жығылады. Буынсыз жерге пышақ ұратын бұл құбылыс — «Голландиялық аурудың» классикалық симптомы.
Ішкі өндірістегі ахуал да күрделі: Қазақстан сүт өнімдерін, киім-кешекті, электрониканы, тіпті күнделікті тұтынатын көкөністің айтарлықтай бөлігін сырттан тасымалдайды. Тенге тым нығайып кеткенде, отандық өндірушілер арзан импортпен бәсекелесе алмайды, ал тенге әлсірегенде импорттық шикізат қымбаттап, өндіріс шығыны артады.
4. Рентаға тәуелділік пен институционалдық тұтқырлық
Transparency International ұйымының Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде Қазақстанның төменгі орындарда қалып қоюы — кездейсоқтық емес. Бұл — ресурстық қарғыстың тікелей белгісі. Жеңіл ақша қоғамда рента іздеу (rent-seeking) мәдениетін қалыптастырады. Мұндай жүйеде табысқа жету үшін еңбек өнімділігі мен инновация емес, мемлекеттік бюджетке немесе ірі шикізат алпауыттарына жақын болу маңыздырақ рөл атқарады.
Үш жол, үш нәтиже: Халықаралық тәжірибе
Норвегия: «Идеалды» сценарий
Норвегия — экономистер үшін таптырмас үлгі. 1969 жылы Солтүстік теңізде мұнай табылғаннан кейін, үкімет 1990 жылы Мемлекеттік зейнетақы қорын құрды (Government Pension Fund Global). Қазір бұл — активтері 1,7 трлн доллардан асатын әлемдегі ең ірі суверенді қор.
- Норвегия формуласы: Мұнайдан түскен табыс тікелей мемлекеттік бюджетке жіберілмейді, бірден қорға аударылады. Бюджетті толтыру үшін тек осы қордың инвестициялық кірісінің 3-4%-ы ғана алынады («Норвегиялық ереже»).
- Қорғаныс механизмі: Қор қаржысы тек шетелдік активтерге инвестицияланады, бұл ішкі нарықты инфляциялық қысым мен бағамның құбылуынан қорғайды. Әрбір азамат қордың кірісі мен шығысын онлайн режимде бақылай алады.
Венесуэла: «Классикалық қарғыс»
Венесуэла — әлемдегі ең үлкен мұнай қорына ие мемлекет. Алайда, мұнай табысына толық тәуелділік елді гиперинфляцияға, жаппай эмиграцияға және мемлекеттік институттардың толық коллапсына әкелді. Мұнай бұл елдің байып кетуіне емес, керісінше, жүйелі түрде кедейленуіне себеп болды.
Сауд Арабиясы: «Трансформациялау әрекеті»
Сауд Арабиясы 2016 жылы мұнай тәуелділігінен құтылу мақсатында Vision 2030 стратегиясын жариялады. Туризм, спорт, жоғары технологиялар және NEOM смарт-мегақаласы осы бағыттағы қадамдар. Дегенмен, ХВҚ мәліметінше, Сауд Арабиясы да ішкі бюджетін теңдестіру үшін мұнай бағасының барреліне 96 доллар деңгейінде болуына тәуелді. Бұл — Қазақстанның көрсеткішіне өте жақын.
Басты сабақ: Ауқымды құрылымдық трансформация жасау үшін жоғары мұнай бағасы қажет, бірақ ең маңыздысы — сол қаржыны балама секторларды дамытуға жұмсайтын саяси жігердің болуы.
Макроэкономикалық парадокс: Неліктен қымбат мұнай — қауіпті?
- Реформа жасау ынтасы жоғалады: Бюджет мұнай есебінен толып тұрғанда салық жүйесін, зейнетақы қорын немесе мемлекеттік секторды реформалауға деген саяси ынта нөлге теңеседі. Еліміздегі жаңа Салық кодексінің реформасы да тек бюджет тапшылығы қатты сезіле бастағанда ғана қолға алынды.
- Әртараптандыру қарқыны баяулайды: Шикізаттық емес сектордың өсімі мұнай бағасы тұрақтанған немесе төмендеген кезеңдерде ғана байқалады. Мұнай қымбаттаған сәтте мемлекеттің назары қайтадан оңай табыс көзіне ауады.
- Ұлттық қор «бюджеттік жыртықты жамайтын» құралға айналады: Қорға түсетін қаржыдан гөрі, одан алынатын трансферттердің көлемі артып, қордың болашақ ұрпаққа жинақтау концепциясы бұзылады.
- Декарбонизация (Көміртектен арылу) қаупі: Еуропалық Одақтың CBAM (Көміртекті шекаралық реттеу) механизмі іске қосылған соң, Қазақстан өзінің экологиялық стандарттарға сай емес экспорты үшін қыруар қаржыдан айырыла бастайды. Бұл — жаһандық энергетикалық көшу жағдайындағы үлкен құрылымдық қауіп.
Әлеуметтік-экономикалық салдары мен болжамдық сценарийлер
| Мерзімі | Жағымды тұстары (Қысқа мерзімді әсері) | Тәуекелдер мен зардаптары (Ұзақ мерзімді әсері) |
| Қысқа мерзімде | • Әлеуметтік төлемдер уақытылы беріледі. • Көлік және логистикалық инфрақұрылымға инвестиция құйылады. • Тұтыну нарығы жанданады. | • Ішкі нарықта инфляциялық қысым күшейеді. • Ұлттық банктің базалық мөлшерлемені жоғары деңгейде ұстауына тура келеді. |
| Ұзақ мерзімде | • Жоқ | • Ұлттық қор активтерінің сарқылу қаупі туындайды. • Төл валюта бағамы тұрақсыз болады. • Отандық өңдеу өнеркәсібі импорт қысымына шыдамай жойылады. |
Парадокстан жүйелі саясатқа көшу
Қымбат мұнай — Қазақстан экономикасы үшін бір мезгілде дос та, дұшпан да, үлкен сынақ та.
- Дос — өйткені ол әлеуметтік міндеттемелерді орындауға және инфрақұрылымды жаңартуға мүмкіндік береді.
- Дұшпан — өйткені ол нарықтық реформалардың қарқынын тежеп, «Голландиялық ауру» арқылы отандық өндірісті тұншықтырады.
- Сынақ — өйткені ол мемлекеттің стратегиялық жоспарлау қабілетінің деңгейін тексереді.
Қазақстан экономикасын құтқарудың нақты қадамдары:
- Қатаң «Норвегиялық ережені» енгізу: Ұлттық қордан бюджетке алынатын трансферттерді тек қордың жылдық инвестициялық кірісінің белгілі бір пайызымен ғана шектеу.
- Мұнайсыз тапшылық индикаторын енгізу: Экономиканың шынайы қуатын бағалау үшін ХВҚ ұсынғандай, мұнай-газ кірістерін есепке алмайтын «мұнайсыз бастапқы бюджет теңгерімін» басты макроэкономикалық көрсеткіш ретінде бекіту.
- Жасыл экономикаға тікелей инвестиция құю: Халықаралық CBAM тосқауылдарына тап болмас үшін, отандық өндірістің көміртегі ізін азайту технологияларына Ұлттық қордан мақсатты қаржы бөлу.
- Адами капиталды дамыту: Білім беру, ғылым және IT секторын Сингапур мен Оңтүстік Корея моделі бойынша дамыту. Себебі білімді ұрпақ — ешқашан таусылмайтын және сарқылмайтын негізгі капитал.
- Ұлттық қордың ашықтығын қамтамасыз ету: Норвегиялық үлгі бойынша әрбір азамат елдің суверенді қорының инвестициялық портфелі мен шығындарын онлайн бақылай алатын ашық жүйе құру.
Дүниежүзілік банктің: «Қазақстанда нарықтық экономикаға өту процесі толық аяқталмаған, ел әлі де көмірсутектер мен шикізатқа тәуелділіктен арыла алмай отыр», — деген тұжырымы — нақты қойылған диагноз.
Қымбат мұнай — біздің шынайы байлығымыздың емес, уақытша бай көрінуіміздің себебі ғана. Нағыз тұрақтылық теңгенің мұнайға байланған бағамымен емес, мемлекеттік институттардың сапасымен, инновациялық жүйемен және ұрпақаралық әділдікпен өлшенеді. Ал бұл құндылықтарды шикізат нарығы тікелей сатып алып бере алмайды.
Суретті ЖИ жасады
