Бір ракетка мен 400 миллиард: Рыбакинаның жеңісі спорт қаржыландыруының қай моделі жұмыс істейтінін көрсетті

13 қыркүйекте Нью-Йоркте Елена Рыбакина US Open финалында Арина Соболенконы үш сетте — 6:4, 5:7, 6:2 — жеңіп, мансабындағы үшінші «Үлкен дулыға» тұғырнамасына көтерілді. Дүйсенбіден бастап ол WTA рейтингінің бірінші жолына шықты — бұл Қазақстан спортының тарихындағы бұрын-соңды болмаған жағдай. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев құттықтауында «бүкіл Қазақстан сіздің жетістіктеріңізбен мақтанады» деп жазды. Ал Теннис федерациясының президенті Болат Үтемұратов бұл күнді «қазақстандық теннис үшін тарихи күн» деп атады. Жеңістен кейін әлеуметтік желіде табиғи сұрақ көтерілді: енді мемлекет теннисті қаржыландыруды арттыра ма? Бірақ бұл сұрақтың өзі — қате қойылған. Себебі Қазақстан теннисінің осы деңгейге жетуі мемлекеттік қаржыландырудың арқасында емес, одан салыстырмалы тәуелсіздіктің арқасында болды. Ал сол уақытта мемлекет спортқа жылына 400 миллиард теңгеден астам жұмсап отыр — бірақ оның басым бөлігі мүлдем басқа бағытқа кетеді. Бүгінгі талдау матч туралы емес: екі қаржыландыру моделінің — жекеменшік теннис пен бюджеттік футболдың — нәтижесін сандармен салыстырамыз. Бұл туралы Qazaqtoday порталы жазды.

Екі модель, екі нәтиже

Бірінші модель — теннис. Болат Үтемұратов федерацияны 2007 жылдан бері басқарады. Сол уақыттан бері елде әрқайсысында кемінде алты корт бар 38 ірі теннис орталығы салынды, жалпы саны — қатты және топырақ жабынды 364 корт. Инфрақұрылымға 17 жылда 150 миллион доллардан астам инвестиция салынды. 2017 жылы Үтемұратов жеке қаражатынан 60 миллион доллардан астам жұмсағанын айтқан еді — содан бері сома өсті. Халықаралық теннис федерациясы сертификаттаған жаттықтырушылар саны бес жылда екі есеге жуық артып, 400-ден асты.

Федерацияның өз тұжырымы бұл модельдің мәнін ашады: «Қаржылық тұрақтылық — біздің басты күшті жақтарымыздың бірі. Федерация президенті Болат Үтемұратов KTF-ті жеке инвестиция мен ұзақ мерзімді әріптестік арқылы қолдайды. Мемлекеттік қаржыландырудан салыстырмалы тәуелсіздігіміз бізге өз жоспарымызды жүзеге асыруға мүмкіндік береді».

Екінші модель — мемлекеттік спорт. Туризм және спорт вице-министрі Серік Жарасбаевтың дерегі бойынша, елде спортты дамытуға жыл сайын шамамен 400 миллиард теңге бағытталады: оның 83 миллиарды — республикалық бюджеттен, қалғаны — аймақтық бюджеттерден.

Осы екі санды қатар қою — бүкіл мақаланың өзегі. Теннис 17 жылда жеке қаражаттан салған 150 миллион доллар — бүгінгі бағамен шамамен 80 миллиард теңге. Мемлекет спортқа әр жыл сайын одан бес есе көп жұмсайды. Ал әлем чемпионы мен бірінші ракетка — бірінші модельден шықты.

1. Мемлекеттік ақша қайда кетеді?

Мұнда ең ашық дерек футбол бойынша. Премьер-Министр Олжас Бектеновтің мәліметінше, 2025 жылы футболды дамытуға 34,9 миллиард теңге көзделген:

• 31,8 миллиард теңге — кәсіби клубтарды (Премьер-лига мен Бірінші лига) қолдауға;
• 3,1 миллиард теңге — балалар және бұқаралық футболды дамытуға.

Арақатынас — он есеге жуық. Яғни мемлекет әр он теңгенің тоғызын кәсіби ересек клубтарға, бірін ғана балалар мен жаппай спортқа жұмсайды.

Клубтар бөлінісі де ашық. KazFootball.kz есебі бойынша, 2025 жылы облыстық бюджеттерден Премьер-лига клубтарына 23,44 миллиард теңге (шамамен 46 миллион доллар) бөлінген. Көш бастаған «Ақтөбе» — 4,2 миллиард теңге, «Ордабасы» — 3,5 миллиард. Бұл тізімге квазимемлекеттік сектор арқылы қаржыландырылатын астаналық «Астана» кірмейді: клуб соңғы төрт жылда 24,6 миллиард теңге (48,3 миллион доллар), яғни жылына орта есеппен 6,15 миллиард алған.

Салыстыру қатал: бір футбол клубының бір жылдық бюджеті — теннис федерациясының бірнеше жылдық инфрақұрылымдық бағдарламасына тең.

Мемлекет бұл теңгерімсіздікті көріп отыр. 2025 жылдан бастап Туризм және спорт министрінің бұйрығымен жергілікті бюджеттен клубтарды қаржыландыруға шектеу енгізілді: футбол бойынша — 500 мың айлық есептік көрсеткіштен аспайтын сома, яғни 2026 жылы шамамен 2,1 миллиард теңге. Хоккей клубтары үшін шек — 300 мың АЕК. Бектенов әкімдіктерге «жеке инвесторларды белсендірек тартуды» тапсырды. Демек, бағыт дұрыс таңдалған — бірақ ол дәл теннис федерациясы 2007 жылдан бері жүріп келе жатқан бағыт.

2. Неге теннис моделі нәтиже берді?

Үш себеп көрінеді, және олардың ешқайсысы ақшаның көлемінде емес.

Бірінші — ұзақ мерзімділік. Жеке инвестор жылдық бюджет циклімен емес, он жылдық көкжиекпен жоспарлайды. 364 корт бір жылда салынған жоқ — бұл он жеті жылдық жүйелі жұмыс. Ал бюджеттік қаржыландыру жыл сайын қайта қаралады, әкім ауысса — басымдық та ауысады.

Екінші — инфрақұрылымға басымдық. Теннис ақшасы негізінен кортқа, орталыққа, жаттықтырушыға кетті, ал нәтиже кейін келді. Мемлекеттік модель керісінше жұмыс істейді: ақша ересек кәсіби клубтың жалақысына, трансферіне, легионеріне кетеді, ал балалар мектебі қалдық принципімен қаржыландырылады. Sports24.kz талдамасының тұжырымы дәл: «Ақша кәсіби спорт пен әкімшілік аппаратқа кетеді, балалар мектебі мен перспективалы бағыттарға емес».

Үшінші — есеп берушілік. Жеке инвестор өз ақшасының нәтижесін өзі сұрайды. Ал сол Sports24.kz материалы атап өткендей, мемлекет 400 миллиард жұмсап отырып, «әр медальдің қанша тұратынын ешкім санамайды».

3. Натурализация: ашық айтылуы керек мәселе

Талдау адал болу үшін бір фактіні айналып өтуге болмайды: Елена Рыбакина Мәскеуде туған, 2018 жылы Қазақстан туы астында ойнай бастаған. Оның жетістігі — қазақстандық балалар мектебінің емес, қазақстандық федерацияның ресурсы мен кәсіби шешімінің нәтижесі.

Бұл — спорт әлемінде кең таралған тәжірибе, әрі ережеге сай. Үтемұратовтың өзі бұл мәселеге қатысты ұстанымын ашық білдірген: отандық спортшылар күш жинап жатқанда шақырылған теннисшілердің рөлі бағалауға келмейді. Яғни легионер — мақсат емес, өтпелі кезеңнің құралы.

Бірақ дәл осы жерде шынайы сынақ басталады. Натурализация нәтижені бүгін береді, ал 364 корт пен 400 жаттықтырушы нәтижені он жылдан кейін береді. Қазақстан теннисі үшін басты сұрақ — Рыбакинаның тұғырнамасы емес, келесі ондықтағы қазақстандық теннисшінің өз кортында өскен-өспегені. Ол сұраққа жауапты 2030 жылдардың ортасы береді.

4. Ендеше жеңіс қаржыландыруды арттыра ма?

Ең ықтимал жауап — теннис үшін емес, бүкіл жүйе үшін арттыруы мүмкін, бірақ бұл дұрыс болмас еді.

Теннис федерациясы өзінің басты күшті жағы ретінде мемлекеттік қаржыландырудан тәуелсіздігін атап отыр. Бюджеттік ақша ағыны — әрдайым бюрократиялық есептілік, тендер рәсімдері, жылдық жоспарлау деген сөз. Табысты жұмыс істеп тұрған жүйеге мемлекеттік үлесті арттыру оны жақсартпауы, керісінше, икемділігінен айыруы мүмкін.

Ал жеңіс шынымен пайдалы болатын жер басқада: ол модельдің өзін көрсетіп берді. Егер мемлекет Рыбакинаның тұғырнамасынан бір нәрсе үйренетін болса, ол — теннис федерациясының қаржыландыру құрылымы: ұзақ мерзімді жоспар, инфрақұрылымға басымдық, балаларға шоғырлану, нәтижеге есеп беру. Бұл — ақша сұрайтын емес, ақшаны қайта бөлуді талап ететін сабақ.

Халықаралық тәжірибе: үш ел, үш жол

Сербия — «бір чемпионның феномені». Новак Джокович әлемдік деңгейге мемлекеттік бағдарламаның арқасында емес, отбасының жеке күш-жігері мен шетелдік академияның қолдауымен шыққан. Оның жетістігінен кейін Сербияда теннис танымалдығы жарылыс тәрізді өсті, бірақ елде оның деңгейіне жақындаған екінші ойыншы шыққан жоқ. Сабақ ащы: чемпионның жеке жеңісі автоматты түрде жүйеге айналмайды. Жүйе тек инфрақұрылым мен балалар спортына салынған тұрақты инвестициядан туады.

Ұлыбритания — «табысты қайта инвестициялау моделі». Ұлыбритания теннис қауымдастығы әлемдегі ең бай спорт федерацияларының бірі: оның негізгі кіріс көзі — Уимблдон турниры, ал сол табыс балалар мен өңірлік теннисті дамытуға қайта салынады. Бұл — өзін-өзі қаржыландыратын тұйық цикл. Қазақстанда оның аналогы бар: Almaty Open турниры, ол ATP бағасы бойынша 2024 жылғы үздік үш турниридің қатарына кірген — корт сапасы, киім ауыстыратын бөлме жайлылығы, көрермен қолдауы сияқты отыздан астам көрсеткіш бойынша. Турнирді коммерциялық тұрғыдан дамыту — федерация үшін ұзақ мерзімді тәуелсіздіктің жолы.

Қытай — «мемлекеттік жоспарлау моделі». Ли На 2011 жылы Roland Garros-та жеңгеннен кейін Қытай теннисті мемлекеттік басымдыққа айналдырды: корттар, академиялар, халықаралық турнирлер. Нәтиже келді, бірақ он жылдан астам уақыттан кейін — 2019 жылы туған буын әлемдік деңгейге енді шығып жатыр. Сабақ: мемлекеттік инвестиция да жұмыс істейді, бірақ оның мерзімі — ондаған жыл, ал бір сайлау циклі емес.

Үш тәжірибенің ортақ қорытындысы Қазақстан үшін айқын: жеңістен кейінгі ең қауіпті шешім — ақшаны кәсіби деңгейге, яғни нәтижесі көрініп тұрған жерге, тағы да көбірек құю. Ұзақ мерзімді нәтиже дәл қарама-қарсы жерде — балалар секциясында, өңірлік кортта, жаттықтырушының жалақысында — қалыптасады.

Салдары мен сценарийлер

Жақын айларда не күтуге болады:

• Теннис секцияларына сұраныстың өсуі — «Рыбакина эффектісі». Бұл — федерация үшін нақты сынақ: 364 корт пен 400 жаттықтырушы жаңа толқынды қабылдай ала ма;
• Демеушілік нарығының жандануы: әлем чемпионының отаны ретінде Қазақстан теннисі жарнамалық құндылығы жоғары активке айналды;
• Almaty Open мен өзге де турнирлерге қызығушылықтың артуы.

Сценарийлер:

• Оңтайлы: жеңіс мемлекеттік спорт саясатын қайта қарауға түрткі болады. 31,8 миллиард пен 3,1 миллиард арасындағы он еселік алшақтық балалар спортының пайдасына қысқарады. Клубтарды қаржыландыру шектеуі нақты орындалып, босаған қаражат мектептер мен секцияларға бағытталады;
• Бейтарап: теннис өз моделінде дамуын жалғастырады, мемлекет құттықтаумен шектеледі, футбол қаржыландыруы бұрынғы құрылымда қалады. Ештеңе өзгермейді, бірақ ештеңе нашарламайды;
• Қолайсыз: жеңіс «теннисті мемлекет қаржыландыруы керек» деген қысымға айналып, жұмыс істеп тұрған жүйеге бюрократиялық жүктеме түседі. Сонымен бірге басқа федерациялар да үлес талап етеді, ал жалпы спорт бюджетінің құрылымы өзгеріссіз қалады.

Жеңіс ақша сұрамайды — ол есеп сұрайды

Елена Рыбакинаның US Open тұғырнамасы мен WTA рейтингіндегі бірінші орны — спортшының жеке еңбегінің жемісі. Бірақ ол мүмкін болатын ортаны он жеті жыл бойы жеке инвестиция қалыптастырды: 38 орталық, 364 корт, 400-ден астам сертификатталған жаттықтырушы, 150 миллион доллардан асатын инфрақұрылымдық сала.

Ал сол уақытта мемлекет спортқа жылына 400 миллиард теңге жұмсайды, оның футболға тиесілі бөлігінің тоғыздан тоғызы ересек кәсіби клубтарға кетеді. Бір облыстық клубтың бір жылдық бюджеті — 4,2 миллиард теңге. Бүкіл елдегі балалар мен бұқаралық футболға — 3,1 миллиард.

Бұл салыстыру теннистің футболдан артық екенін дәлелдемейді. Ол мүлдем басқа нәрсені көрсетеді: нәтиже ақшаның көлемінен емес, оның қайда салынатынынан туады.

Сондықтан жеңістен кейін қойылуға тиіс сұрақтар тізімі мынадай:

• Балалар спортының үлесі қанша болуы керек? Бүгінгі бір мен тоғыз арақатынасы қандай логикаға сүйенеді — соны ашық түсіндіру қажет;
• Клубтарға енгізілген шектеу нақты орындала ма? 500 мың АЕК шегі 2026 жылдан жұмыс істеуі тиіс — оның нәтижесі жариялы есеппен расталуы керек;
• Босаған қаражат қайда барады? Егер клубтарды қаржыландыру қысқарса, ол сома бюджетке қайтарылмай, балалар мектебіне бағытталуы — реформаның негізгі шарты;
• Медальдің құны есептеле ме? 400 миллиард теңгенің қандай нәтиже бергені бойынша жариялы, тексерілетін есеп — жүйені өзгертудің алғашқы қадамы;
• Теннис моделі басқа федерацияларға қалай көшірілуі мүмкін? Жеке инвесторды тарту, ұзақ мерзімді жоспар, инфрақұрылымға басымдық — бұл теннис патенті емес, кез келген салаға жарамды тәсіл.

Үтемұратов жеңісті «қазақстандық теннис үшін тарихи күн» деп атады. Ол — рас. Бірақ спорт экономикасы тұрғысынан бұл күннің басты құндылығы тұғырнамада емес: ол жұмыс істейтін модельдің қандай болатынын бүкіл елге көрсетіп берді. Ал мемлекеттің алдындағы таңдау қарапайым — сол модельді құттықтау ма, әлде қайталау ма? Бірінші жол — оңай әрі бүгінгі. Екіншісі — қиын, ұзақ, нәтижесі он жылдан кейін көрінетін. Бірақ дәл сол екінші жолмен жүрген федерация бүгін әлемнің бірінші ракеткасын берді.