«Бизнеске кедергі жасамау жеткілікті»: тексеруге үш жылдық мораторий кәсіпкерлікті шынымен өсіре ме?

Сурет: жасанды интеллект

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 28 қазандағы Жолдауында Құрылтай депутаттары мен үкіметке 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап микро және шағын бизнесті тексеруге жаңа үш жылдық мораторий енгізудің орындылығын талқылауды ұсынды. Президент бұл қадамды бақылау-қадағалау жүйесін қайта жүктеуге және реттеудің цифрлық моделіне көшуге арналған стратегиялық үзіліс ретінде қарастыру керек екенін айтты.

Ұсыныстың түрткісі — бір қайшылықты статистика. Президенттің дерегі бойынша, бірінші жартыжылдықта жеке кәсіпкерлер тарапынан бұзушылықтар саны 34 пайызға қысқарған, бірақ айыппұл сомасы 11 пайызға жуық өскен, ал жоспардан тыс тексерулер саны ондаған есе артқан. Мемлекет басшысының тұжырымы қысқа: іскерлік белсенділікті талдау бизнеске жай ғана кедергі жасамау жеткілікті екенін көрсетеді.

Екі күннен кейін Ұлттық экономика бірінші вице-министрі Азамат Амрин үкімет отырысында министрлік Құрылтай депутаттарымен бірге микро және шағын бизнесті тексеру мен профилактикалық бақылауға үш жылдық мораторийді пысықтап жатқанын айтты. Түпкілікті шешім әлі жоқ.

Демек, сұрақ ашық: мораторий кәсіпкерлікке түрткі бола ма? Бұл сұрақтың артықшылығы бар — оған болжаммен емес, тәжірибемен жауап беруге болады. Қазақстан мұндай мораторийді бұрын да енгізген.

Алдыңғы мораторий: 2020-2023 жылдар не көрсетті

Алдыңғы мораторий Президенттің 2019 жылғы 26 желтоқсандағы жарлығымен енгізілді және 2020-2023 жылдары жұмыс істеді. Оның нәтижесін үш өлшеммен бағалауға болады.

Тексеру саны күрт азайды. «Курсив» келтірген талдау бойынша, 2019 жылы әрбір 100 жұмыс істеп тұрған заңды тұлға мен жеке кәсіпкерге жиынтық 13,5 тексеру келген болса, 2020 жылы бұл көрсеткіш шамамен 4-ке түсті, ал 2023 жылдың алғашқы тоғыз айындағы деректер бақылау тарихындағы ең аз тексеру санын көрсетті.

Бизнес өсіміне қолдау болды. Halyk Finance талдау орталығының шағын және орта бизнес бойынша шолуында 2021-2022 жылдардағы өнім шығарудың өсуіне Ресейден компаниялардың көшіп келуімен қатар, 2020 жылдың басынан 2024 жылдың басына дейінгі кезеңге тексеруге мораторий енгізу де, ол бизнеске әкімшілік жүктемені азайтқаны да қолдау көрсеткені атап өтілген.

Мораторий аяқталғаннан кейін жаппай қайта тексеру басталмады. Ұлттық экономика вице-министрі Тимур Жақсылықов мораторий тоқтатылғаннан кейін министрлікке бизнестің дамуына кедергі келтіретін жаппай тексерулер туралы шағым түспегенін айтты. Оның мәліметінше, 2023 жылы министрлік тәуекелдерді басқару жүйесін автоматтандыруға және бақылау субъектілерін автоматты іріктеуге бағытталған ауқымды жұмыс жүргізген.

Бірақ дәл осы деректердің ішінде бір маңызды нюанс бар. Сол талдау бойынша, елдегі тәуекелге бағдарланған тәсіл тек жоспарлы тексерулерге қолданылады. Ал 2023 жылы бір жоспарлы тексеруге тоғыз жоспардан тыс тексеру келген.

Басты парадокс: мораторий нені тоқтатады, нені тоқтатпайды

Осы нюанс бүкіл пікірталастың өзегін ашады. Президент келтірген статистика — бұзушылық азайып, айыппұл мен жоспардан тыс тексеру өсуде — бизнеске қысымның жоспарлы тексерулерден емес, мүлдем басқа арналардан келетінін көрсетеді.

Мемлекет басшысының өзі бұл арналарды атады: мемлекеттің кәсіпорын жұмысына әсері айыппұлдар, жоспардан тыс тексерулер және шоттарды бұғаттай отырып жүргізілетін камералдық бақылау арқылы сақталады, ал мұндай әсерді ешқандай жағдайда оң деп атауға болмайды.

Экономист Арман Бейсембаев бұл тұсты ең өткір бағалайды. Оның пікірінше, елде бәрі цифрландырылған жағдайда мораторийдің өз алдына пайдасы шамалы, ал айналымы шағын жеке кәсіпкер салық органына жаяу бармайды да, тексерушіні өзіне күтпейді — бақылаудың басым бөлігі хабарлама форматына көшкен. Мораторий камералдық бақылауды жоймайды, яғни салық органдары есептіліктегі алшақтықтарды қашықтан анықтай береді. Бейсембаевтың сөзімен айтқанда, шотты бұғаттау — іс жүзінде кәсіпкерді тоқтату, ал мораторий одан қорғамайды.

Демек, мораторийдің тиімділігі бір сұрақтың жауабына тәуелді: оған жоспардан тыс тексерулер мен камералдық бақылау кіре ме? Егер мораторий тек жоспарлы тексерулерді шектесе, ол қазіргі қысымның негізгі көзіне жетпеуі мүмкін.

Кәсіпкерге шынымен не кедергі

Сарапшылардың ортақ пікірі бір нүктеге тоғысады: тексеру — бизнес үшін маңызды, бірақ басты мәселе емес.

Экономист Асқар Қысықов әкімшілік жүктемені іскерлік ахуалдың факторларының бірі деп санайды, бірақ ең бастысы емес. Оның айтуынша, қазір кәсіпкерлерді сұраныстың төмендеуі, бағаның өсуі, қаржыландырудың қолжетімділігі және салық жүктемесі көбірек алаңдатады. Дегенмен ол жеке компания үшін тексерудің шешуші проблемаға айналуы мүмкін екенін ескертеді: мемлекеттік машина белгілі бір кәсіпкерге бұрылып, тексеріп, айыппұл салып, жазалай бастағанда, бұл бизнестің өмір сүруінің өзіне сұрақ қояды.

Бейсембаевтың тағы бір тұжырымы салық реформасының мәселесімен тікелей байланысты: оның пікірінше, қазіргі басты қиындық тексеруде емес, Салық кодексінің өзінде. Мысалы ретінде ол жеңілдетілген режимдегі жеткізушілерден алынған шығынды шегеруге тыйым салуды келтіреді: оның салдарынан шағын фирмалар шығынды есептей алмайтын ірі клиенттерінен айырылуда.

Бұл маңызды контекст. Салық реформасынан кейін жеке кәсіпкерлер саны жыл басынан бері 227 мыңға азайды. Бұл құлдыраудың басты себебі тексеру емес, салық режимдерінің өзгеруі мен ірі бизнес пен шағын бизнес арасындағы байланыстың үзілуі еді. Тексеруге мораторий бұл себепке әсер етпейді.

Шағын бизнестің экономикадағы салмағы

Мораторийдің мәнін түсіну үшін шағын бизнестің рөлін ескеру керек. Экономист Ернар Серіктің дерегі бойынша, Қазақстандағы негізгі капиталға салынған инвестицияның 71 пайыздан астамын шағын және орта бизнес қамтамасыз етеді: 59 пайызы шағын кәсіпорындарға, 12 пайызы орта кәсіпорындарға тиесілі. Оның пікірінше, бұл — шағын бизнестің негізгі инвестиция көзіне айналғанын білдіреді, сондықтан оған жағдай жасайтын кез келген қадам бүкіл экономикаға әсер етуі мүмкін.

Бірақ Серік те өзін-өзі шектейді: Дүниежүзілік банктің тәжірибесі көрсеткендей, инвесторлар үшін бір реттік жеңілдіктен гөрі болжамдылық әлдеқайда маңызды, ал бизнеске қысқа үзіліс емес, жылдар бойына тұрақты ойын ережелері қажет.

Президент Жолдауда тағы бір құрылымдық мәселені атап өтті: бұл саладағы кәсіпкерлердің үштен бірінен астамы саудамен айналысады, сондықтан шағын бизнестің құрылымын әртараптандыруға ерекше назар аудару керек. Бұл — мораторийдің шегін тағы бір рет көрсетеді: тексеруді тоқтату сауда басым құрылымды өндіріске бұрмайды.

Тұтынушыға тәуекел бар ма?

Мораторийге қарсы ең жиі айтылатын дәлел — тұтынушының қауіпсіздігі. Егер азық-түлік, қызмет, өрт қауіпсіздігі тексерілмесе, кім жауап береді?

Қысықов бұл қорқынышқа нақты жауап береді: мораторий тұтынушылар қауіпсіздігі мен құқығын қорғауды бақылаудың күшін жоймайды. Оның түсіндіруінше, алдыңғы мораторийлер аясында азаматтардың өтініштері бойынша — мысалы, тауардың немесе қызметтің сапасына шағым болғанда — тексеру жүргізу мүмкіндігі сақталған. Оның сөзінше, мораторий рұқсатсыздықты білдірмейді, нақты қауіпсіздік талаптарын бұзу жағдайларына ол қолданылмайды.

Экономист мораторий нақ қай қысымнан қорғайтынын мысалмен көрсетеді: маңдайша сәл қисық ілінген, өрт сөндіргіш бар, бірақ дұрыс бұрышта тұрмаған немесе қою қызыл емес, ашық қызыл түсті. Оның пікірінше, кез келген тексеруші кез келген субъектіден бұзушылық таба алады, ал одан ақталу өте қиын. Мораторий дәл осындай формалды талаптан қорғайды.

Демек, басты тәуекел мораторийдің өзінде емес, оның ерекшеліктерінде: қандай тексерулер тыйымға кіреді, ал қандайлары сақталады. Бұл тізім әлі жарияланған жоқ.

Қайталанатын үзілістің логикасы

Ең терең сұрақты Серік қойды: егер бизнесті өз тексеруші органдарымыздан әрбір үш жыл сайын қорғауға тура келсе, жүйенің өзінде бірдеңе дұрыс емес. Оның пікірінше, қалыпты елде бизнес қорғалғанын Президенттің арнайы жарлығымен ғана емес, әрдайым сезінуі керек.

Бұл — мораторий құралының ішкі қайшылығы. Ол уақытша, ал проблема құрылымдық. Экономист Расул Рысмамбетов осы тәуекелді нақты сипаттайды: кәсіпкерлер уақытша қорғанысқа үйреніп, оның ұзартылуына үміттене бастауы мүмкін. Оның болжамы бойынша, 2027 жылы бизнес шиеленісте отырады, 2028 жылы босаңсиды, ал 2029 жылы тағы да мораторийді ұзартуды сұрай бастайды. Сондықтан ол мораторий бизнесті заңдастырудың баламасына айналмауы керек екенін ескертеді.

Рысмамбетов мораторийді мемлекет үшін де уақыт ретінде қарастырады: оның пікірінше, салық жүйесі толық цифрландыруға әлі дайын емес, ал салық әкімшілендірудің жаңа ақпараттық жүйесі ақаулармен жұмыс істеп тұр. Оның ұсынысы бойынша, үш жыл ішінде өңірлік қызметкерлерді қайта аттестаттау, оларды Салық кодексіне дұрыс оқыту, ақпараттық технологиялар мен жасанды интеллектті жетілдіру керек.

Халықаралық тәжірибе: тексерудің санын емес, сапасын реформалау

Тексеру жүктемесін азайту — көптеген посткеңестік елдер өткен жол. Ең белгілі мысалдардың бірі — Грузия. 2000-жылдардың ортасында ел кәсіпкерлік ахуалды жақсарту үшін көптеген тексеру органдарын түбегейлі қысқартты. Бұл реформа іскерлік ахуал рейтингтерінде күрт өрлеуге әкелді, бірақ оның шекарасы да көрінді: кейін Еуропалық Одақпен интеграция барысында Грузия азық-түлік қауіпсіздігі сияқты салаларда бақылауды қайта күшейтуге мәжбүр болды. Сабақ айқын: бақылауды жою мен оны тиімді ету — екі бөлек нәрсе.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының ұзақ жылдардан бергі ұсынымдары да осы бағытта: жалпы тыйымнан гөрі тәуекелге бағдарланған тексеру жүйесі — бақылауды ең қауіпті субъектілерге шоғырландырып, адал бизнесті жүктемеден босатады. Қазақстанда бұл тәсіл тек жоспарлы тексерулерге ғана қолданылады, ал жоспардан тыс тексерулер одан тыс қалып отыр.

Сценарийлер

Тар мораторий. Мораторий тек жоспарлы тексерулер мен профилактикалық бақылауды қамтиды. Тексеру статистикасы әдемі көрінеді, бірақ кәсіпкерлер оны сезбейді: камералдық бақылау, шотты бұғаттау және айыппұлдар бұрынғыдай жалғасады. Бизнес санына әсері шамалы.

Кең мораторий. Мораторий жоспардан тыс тексерулерге де қатаң шектеу қойып, шотты бұғаттау тәртібін жұмсартады. Адал бизнеске нақты үзіліс беріледі, бірақ тұтынушы қауіпсіздігі бойынша ерекшеліктер нақты анықталмаса, тәуекел артады.

Реформа ретіндегі мораторий. Үш жыл тәуекелге бағдарланған жүйені жоспардан тыс тексерулерге де тарату, камералдық бақылау мен шотты бұғаттау тәртібін қайта қарау және салық әкімшілендіруінің ақпараттық жүйесін тұрақтандыру үшін пайдаланылады. 2030 жылы жаңа мораторий қажет болмайды.

Не істеу керек

• Мораторийдің аясын нақты анықтау. Жоспардан тыс тексерулер мен камералдық бақылаудың қаншасы тыйымға кіретіні — бүкіл шешімнің тиімділігін анықтайтын сұрақ;
• Шотты бұғаттау тәртібін бөлек қайта қарау. Кәсіпкер үшін ең ауыр әрі ең жылдам әсер ететін құрал — тексеру емес, бұғатталған шот. Ол үшін пропорционалдық пен жылдам шағымдану тетігі қажет;
• Тұтынушы қауіпсіздігі бойынша ерекшеліктер тізімін жариялау. Азаматтың шағымы бойынша тексеру мүмкіндігі сақталатыны заңда айқын жазылуы тиіс;
• Нәтижені өлшеу. Мораторийдің табысы тексеру санымен емес, кәсіпкерлер санымен, инвестициямен және бизнестің көлеңкеден шығуымен бағалануы керек;
• Салық кодексіндегі негізгі кедергіні жою. Шағын бизнесті ірі клиенттерден ажырататын шегерім тыйымы — тексеруден гөрі әлдеқайда ауыр кедергі. Оны шешпей, мораторий негізгі мәселені айналып өтеді.

Үзіліс пе, әлде реформа ма?

2020-2023 жылғы мораторий нақты нәтиже берді: тексеру саны тарихи минимумға түсті, ал бизнес өсіміне қолдау көрсетілді. Сондықтан жаңа мораторий идеясының негізі бар. Бірақ сол тәжірибе бір сабақ та қалдырды: мораторий тексеру санын азайтты, бірақ бақылау жүйесінің өзін түзеткен жоқ. Мораторий біткеннен кейін екі жылдан соң бұзушылық азайып, айыппұл мен жоспардан тыс тексеру өсіп отыр — яғни бизнеске қысым басқа арналар арқылы қайта оралды.

Сондықтан жаңа мораторийдің шынайы өлшемі оның ұзақтығы да, аясы да емес. Президенттің өзі айтқандай, ол стратегиялық үзіліс — бақылауды қайта жүктеу мен цифрлық реттеуге көшу уақыты. Егер үш жылдан кейін бизнес қайтадан арнайы қорғанысты сұраса, бұл мемлекеттің негізгі мәселені шешпегенінің белгісі болады. Ал егер 2030 жылы мораторий туралы ешкім еске алмаса — бұл реформаның сәтті болғанын көрсетеді.