Шоқан Уәлиханов: 29 жылға сыйған ғұмыр

Сурет: жасанды интеллект

Қараша — қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлихановтың туған айы. Ол 1835 жылы қарашада Құсмұрын бекетінде (қазіргі Қостанай облысы) дүниеге келген. Қызығы сол — оның туған күнінің нақты датасы бүгінге дейін белгісіз: дереккөздер тек айы мен жылын ғана көрсетеді.

Отыз жасқа толмай өмірден өткен бұл адам артына бүтін бір ғылыми институт атқарардай мұра қалдырды. Төменде — оның өмірі мен еңбегі туралы негізгі деректер.

Шын аты — Мұхаммед Қанафия

«Шоқан» — бұл кісінің туған аты емес. Ғалымның шын аты — Мұхаммед Қанафия. Әжесі немересін еркелетіп «Шоқаным» деп атаған екен, сол ат өмір бойы қалып қойған.

Тегі де қарапайым емес: Шоқан — Абылай ханның шөбересі. Атасы Уәли хан — патша үкіметі бекіткен қазақтың соңғы ханы. Әкесі Шыңғыс Уәлиханов аға сұлтан болған.

Он екі жасында Омбыға аттанды

1847 жылы, небәрі 12 жасында, Шоқан Омбыдағы Сібір кадет корпусына түседі. 1853 жылы оқуын бітіріп, орыс армиясының офицері атанады. Бірақ ол әскери мансаптан гөрі ғылымды таңдады.

Кадет корпусында ол шығыс тілдерін, тарихты, географияны терең меңгерді. Сол дайындық кейін оған Орталық Азияның ешкім зерттемеген аймақтарына жол ашты.

«Манасты» әлемде алғаш жазып алған

1856 жылы Шоқан Ыстықкөл экспедициясына қатысады. Дәл сол сапарда ол «Манас» эпосының бір бөлігін — «Көкетай ханның ертегісін» қағазға түсіреді. Бұл — әлем ғылымы тарихында «Манастың» алғаш рет жазып алынған сәті.

Келесі жылы, 1857 жылы, Алатау қырғыздарына барып, дастанның жалғасын жазып алады. Қырғыз халқының ұлттық мұрасы осылайша алғаш рет ғылыми айналымға қазақ ғалымының қолымен енді.

Сол 1857 жылы, 22 жасында, ол география ғалымы П. П. Семенов-Тянь-Шанскийдің ұсынысымен Орыс география қоғамының толық мүшесі болып сайланады.

Қашғар: саудагер кейпіндегі сапар

1858–1859 жылдары Шоқан өзінің ең қауіпті сапарына шығады — Шығыс Түркістандағы Қашғарияға. Ол аймаққа сырттан келген зерттеушіге жол жабық еді, сондықтан ғалым саудагер кейпінде, керуенмен аттанады.

Бір жылға жуық уақыт ішінде ол аймақтың тарихын, географиясын, сауда жолдарын, халқының тұрмысын жазып алады. Сапар нәтижесі — «Алтышаһардың… жайы» атты еңбек. Бұл жұмыс оған Еуропа ғылымында да бедел әкелді.

Артында қалған еңбектері

Шоқан Уәлихановтың қаламынан туған негізгі зерттеулер:

• «Алтышаһардың… жайы» — Қашғария сапарының жемісі;
• «Қытай империясының батыс өлкесі және Құлжа қаласы»;
• «Жоңғария очерктері»;
• «Қазақтың халық поэзиясының түрлері туралы»;
• «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» мен «Қырдағы мұсылманшылық туралы»;
• «Сот реформасы туралы жазбалар» — дала халқының құқықтық жүйесі жайлы;
• «Ыстықкөл сапарының күнделігі» және «Қырғыздар туралы жазбалар».

Достоевскиймен достығы

Шоқанның жақын достарының бірі — орыс жазушысы Федор Достоевский болды. Екеуінің 1858 жылы бірге түскен фотосуреті сақталған. Хаттарында Шоқан оған өз жоспарларымен, аға сұлтандыққа үміткер болғанымен бөліскен.

Бұл достық — XIX ғасырдағы қазақ зиялысының Ресей мәдени ортасымен қаншалық терең байланыста болғанының айқын көрінісі.

1865 жыл: Көшентоған

Шоқан Уәлиханов 1865 жылы 10 сәуірде Жетісудағы Көшентоған деген жерде дүниеден озды. Жасы небәрі 29-да еді.

Денсаулығы сапарларда қатты әлсіреген ғалым өмірінің соңғы жылдарын далада өткізді. Оның қолжазбаларының едәуір бөлігі аяқталмай қалды.

Неге бүгін де маңызды

Шоқан Уәлихановтың еңбектері — қазақ, қырғыз, ұйғыр халықтарының тарихы мен этнографиясы бойынша әлі күнге дейін бірінші дәрежелі дереккөз. Ол дала халқы туралы «сырттан қарап» емес, іштен білетін адам ретінде жазды — XIX ғасырдағы шығыстану ғылымында бұл сирек жағдай.

1985 жылы оның туғанына 150 жыл толуы ЮНЕСКО деңгейінде аталып өтті. 2025 жылы Қазақстанда ғалымның 190 жылдығына арналған ғылыми конференциялар мен мерейтойлық шаралар өтті.

Бүгінде оның есімі Тарих және этнология институтына, көшелер мен мектептерге берілген. Ал ең басты мұрасы — артында қалған жүздеген бет қолжазба.