Борышкердің ақшасынан төленетін өндіруші: жеке сот орындаушылары жүйесі неге шағымның негізгі көзіне айналды?

Фото: ЖИ

Әділет министрлігі сирек кездесетін мойындау жасады. Жаңа «Әділет органдары туралы» заң жобасына дайындалған реттеушілік саясаттың консультативтік құжатында ведомство жеке сот орындаушыларының қызметіне бақылаудың жеткіліксіз екенін ашық жазды. Құжатта шағымдарды формалды қарау, шараларды уақытында қабылдамау және іс мән-жайын толық талдамау фактілері аталып, бақылау мен әрекет ету тетіктерін жетілдіру қажеттігі көрсетілген.
Сандар мойындаудың себебін түсіндіреді. 2025 жылы министрлік пен оның аумақтық органдарына 215 827 өтініш түскен. Министрліктің өзіне түскен өтініштердің 42,5 пайызы атқарушылық іс жүргізуге қатысты, олардың 60,6 пайызы ақша өндіруге, 29,4 пайызы әлеуметтік маңызы бар санаттағы істерге байланысты.

Бұл тақырыпты бірнеше мәселе тоғысатын нүкте деп атауға болады. Тұрғын үй жинағына тыйым салу, біреудің атына рәсімделген алаяқтық несие, банк шотының бұғатталуы — бәрінің соңғы буыны сот орындаушысында. Ал бұл буынның басты ерекшелігі — ол мемлекеттік функцияны орындайды, бірақ жеке табыс логикасымен жұмыс істейді.

Шағым толқыны: үш жылда екі есе

Атқарушылық іс жүргізу бойынша азаматтардың өтініштері тұрақты өсіп келеді. Әділет органдарына 2023 жылы 40 526 өтініш түскен, 2024 жылы — 68 627, ал 2025 жылы — 73,5 мың. Яғни үш жылда шағым саны екі есеге жуық артқан.
Азаматтардың негізгі наразылықтары қайталанады: атқарушылық іс жүргізудің ашық еместігі, мәжбүрлеу шараларының уақытында алынбауы, алимент төлеу және борышкердің мүлкін сату мәселелері.

Бақылаудың нәтижесі де ресми түрде жарияланған. Аумақтық әділет органдары барлық өтініш бойынша жоспардан тыс тексеру жүргізіп, 2 644 жеке сот орындаушысын тәртіптік жауапкершілікке тартқан. Олардың 39-ы лицензиясынан айырылған, тағы алтауының лицензиясы тоқтатылған.

Бұл арақатынас өзі бір сұрақ туғызады: мыңдаған бұзушылық анықталып, лицензиядан айырылғандар бірнеше ондық болса, тәртіптік жаза жүйені түзете ме, әлде оның шығын бабына айнала ма? Министрліктің өзі бұзушылықтардың есебі жүргізілетінін растағанымен, оның түрлері бойынша толық статистиканы жедел ұсына алмаған.

Негізгі ағын: нотариустың атқарушылық жазбасы

Жүйеге жүктемені ең көп түсіретін құрал — нотариустың атқарушылық жазбасы. Бұл — сотсыз өндіру тетігі: кредитор нотариусқа жүгінеді, нотариус жазба жасайды, ал жазба тікелей сот орындаушысына барады.
Әділет министрі Ерлан Сәрсембаев үкімет отырысында атқарушылық жазбалар саны жылына 2 миллионнан асқанын, осыған байланысты шағымдар, ең алдымен борышкерлерді уақытында хабардар ету мен қарсылық білдіру құқығын іске асыру бойынша көбейгенін айтты.

Министрліктің мәліметінше, 2025 жылдың наурызынан бастап eGov Mobile платформасында бұл процесс цифрландырылды: нотариус борышкерге жазбаның көшірмесін электрондық үкімет порталы мен SMS арқылы жеткізуді тіркеп жібереді, ал борышкер онлайн қарсылық білдіре немесе қарызды мойындай алады. Осы кезеңде 2,5 миллионнан астам атқарушылық жазба жасалып, оларға шамамен 700 мың онлайн қарсылық берілген.

Соңғы сан ерекше назар аударуға тұрарлық: әрбір төртінші жазбаға дерлік борышкер қарсылық білдірген. Министрдің өзі тәжірибе жобаның жеткіліксіз екенін көрсеткенін, сондықтан заңнаманы да, цифрлық құралдарды да, оның ішінде жасанды интеллект қолданылатын құралдарды да жетілдіру қажет болғанын мойындады.

Бұл деректің алаяқтық мәселесімен байланысы тікелей. Алаяқ біреудің атына несие рәсімдесе, ал жәбірленуші ол туралы білмесе, қарыз нотариустың жазбасы арқылы сотсыз өндіруге кетеді. Хабарлама дұрыс жетпеген жағдайда адам өзінің борышкер екенін шоты бұғатталғанда ғана біледі.

Жүйенің парадоксы: ақы өндірілген сомадан төленеді

Жеке сот орындаушысы институтының өзегінде бір құрылымдық ерекшелік бар. «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» заңның 118-бабы бойынша, жеке сот орындаушысының қызметі борышкерден өндірілген қаражат есебінен төленеді және іс санатына мен өндіру сомасына қарай 3 пайыздан 25 пайызға дейін белгіленеді. Ақы атқарушылық құжат толық немесе ішінара орындалған жағдайда ғана төленеді.
Әділет министрінің 2023 жылғы бұйрығымен бекітілген мөлшерлер мынадай шкаламен жұмыс істейді:
• 60 айлық есептік көрсеткішке дейінгі сома бойынша — өндірілген соманың 25 пайызы;
• 60-тан 300 айлық есептік көрсеткішке дейін — 20 пайыз;
• 300-ден 1 000-ға дейін — 15 пайыз;
• 1 000-нан 5 000-ға дейін — 10 пайыз;
• 5 000-нан 10 000-ға дейін — 8 пайыз;
• 10 000-нан 20 000-ға дейін — 5 пайыз;
• 20 000 айлық есептік көрсеткіштен жоғары — 3 пайыз.

Бұл шкаланың екі салдары бар.
Біріншісі — тиімділік. Ақы тек нәтижеге төленгендіктен, жеке орындаушы ақшаны тез әрі толық өндіруге мүдделі. Мемлекеттік орындаушылар кезінде жылдар бойы қозғалмай жатқан істер жекеге берілгеннен кейін жанданғаны — институтты құрудың басты негіздемесі.
Екіншісі — кері ынталандыру. Өндіруші табысы өндірілген сомаға байланса, ол қарызды тез жабуға емес, өндірілетін соманы көбейтуге де ынталы болуы мүмкін. 2024 жылдың желтоқсанында e-Petition порталында институтты таратып, өкілеттікті мемлекетке қайтаруды талап еткен петиция дәл осы логикаға сүйенді: оның авторлары жеке сот орындаушылары өз пайдасын арттыру үшін өкілеттігін теріс пайдаланады, олар қарызды тез жабуға емес, өндіру сомасын ұлғайтуға мүдделі деп мәлімдеді. Бұл — петиция авторларының айыптауы, бірақ ол жүйенің қай тұсы осал екенін дәл көрсетеді.

Шкаланың үшінші, аз талқыланатын қасиеті — оның регрессивтілігі. 2026 жылғы айлық есептік көрсеткішпен 60 көрсеткіш шамамен 260 мың теңгені құрайды. Демек, осыдан аз қарыз бойынша орындаушы ақысы қарыздың төрттен бірі, ал ірі қарыз бойынша — небәрі 3 пайыз. Ұсақ микронесие, коммуналдық қарыз, айыппұл сияқты шағын борыштар көбіне ең әлсіз әлеуметтік топқа тиесілі. Нәтижесінде ең кедей борышкер қарызына пропорционал түрде ең көп ақы төлейді.

Бұл ереже бойынша соңғы құқықтық сигнал да бар: Конституциялық Сот 2026 жылғы 11 маусымдағы нормативтік қаулысымен жеке сот орындаушысы қызметінің ақы мөлшеріне берілген ескертпенің бір абзацын Конституцияға сәйкес емес деп таныды. Яғни ақы жүйесінің өзі құқықтық тұрғыдан тексерістен өтіп жатыр.

Ұсынылған тетіктер: не өзгеруде

Мемлекет мәселені мойындаумен шектелмей, бақылауды бірнеше бағытта күшейтуде.

Лицензиялық бақылау. Премьер-Министр Олжас Бектенов депутаттық сауалға берген жауабында жеке сот орындаушысы лицензиясын тоқтата тұрудың қосымша негіздері енгізілгенін, оларға аумақтық әділет органдарының ұсынымдарын қарап, анықталған бұзушылықтарды жою міндеті жүктелгенін айтты. Үкімет басшысы лицензиялық бақылауды күшейту, міндетті аттестаттау енгізу және цифрлық мониторингті дамыту орындаушылардың жауапкершілігін арттыратынын атап өтті.

Аттестаттау мен лицензиядан айыру тәртібі. Жаңа нормаларға сәйкес, жұмыс істеп жүрген орындаушылар үш жылда бір рет міндетті аттестаттаудан өтеді, ал одан өтпеу лицензиядан айыруға негіз бола алады. Лицензияны қайтарып алу туралы шешімді енді уәкілетті мемлекеттік орган қабылдайды. Бұл — маңызды өзгеріс: бұрын, Мәжбүрлеп орындату комитетінің төрағасы Махсат Балабековтің түсіндіруінше, лицензиядан тек сот айыра алатын, ал әділет департаменті сотқа ұсыным енгізетін.

Қаржылық бақылау. Әділет органдары мен өңірлік палаталар жоспарлы және жоспардан тыс бақылау аясында орындаушылардың шоттары бойынша банк үзінділерін сұрата алады. Бұл — ақшаның қозғалысын тікелей тексеруге мүмкіндік беретін бірінші құрал.

Цифрлық мониторинг. Орындаушылардың қызметі атқарушылық іс жүргізу органдарының автоматтандырылған ақпараттық жүйесі арқылы және атқарушылық іс жүргізу материалдарын талдау арқылы бақыланады. Әділет министрі 11 тамызда бақылау қағидаларына да өзгерістер енгізді, онда жоспарлы бақылаудың кестесі мен жоспардан тыс бақылауға негіз болатын құжаттар нақтыланды.

Борышкерге қосымша кепілдіктер. Айыппұл мен салық берешегін өндірудің оңайлатылған тәртібін қолдану шегі 20-дан 40 айлық есептік көрсеткішке дейін көтерілді. Орындаушылар азаматтарды тұрғын үйден шығару туралы кемінде он күн бұрын хабардар етуге міндетті. Атқарушылық құжатты ұсыну мерзімі өткеннен кейін мәжбүрлеп орындаудың барлық шарасы жойылады. Әрекетке шағымданудың міндетті сотқа дейінгі тәртібі енгізіледі.

Жүйелік заң. Ең ауқымды шара — жаңа «Әділет органдары туралы» заң. Министрліктің консультативтік құжатында бұл заң органдардың құзыретін нақтылап, азаматтардың өтініштерін қараудың, субъектілердің қызметін бақылаудың заманауи тәсілдерін бекітіп, процестерді цифрландыруға тиіс деп көрсетілген. Құжаттың өзі маңызды бір фактіні де атайды: өтініштердің 35 пайызы басқа органдарға құзыреті бойынша жіберілген, яғни әрбір үшінші азамат өз мәселесімен қай органға жүгіну керегін білмейді.

Халықаралық тәжірибе: жекеге беру — бақылаудан бас тарту емес

Мәжбүрлеп өндіруді жеке кәсіпқойларға беру — Қазақстанның ерекше шешімі емес. Ол Еуропаның бірқатар елінде ғасырлар бойы жұмыс істейді. Бірақ айырмашылық — бақылаудың тығыздығында.

Франция. Жеке сот орындаушысы — заңмен реттелетін еркін кәсіп. Ел соңғы жылдары бұл кәсіпті сот бағалаушыларымен біріктіріп, жаңа бірыңғай кәсіп құрды. Негізгі ерекшелігі — қызмет ақысы мемлекет бекіткен тариф бойынша реттеледі, ал кәсіптік палаталар мен прокуратура тәртіптік бақылауды тұрақты жүргізеді. Яғни табыс нәтижеге байланған, бірақ оның шегі мен тәртібі қатаң белгіленген.

Нидерланд. Бұл елде де сот орындаушылары жеке кәсіпқойлар. Ақы реттеуін ішінара босатқаннан кейін Нидерландта бұл кәсіптің коммерциялану тәуекелі туралы пікірталас ұзақ жылдар бойы жүріп келеді: бәсекелестік орындаушыны кредитордың клиентіне айналдырып, борышкердің мүддесін әлсіретуі мүмкін деген сын айтылады. Бұл тәжірибе Қазақстан үшін маңызды ескерту: ақыны тек нарыққа жіберу бақылау мәселесін шешпейді, керісінше, оны ушықтыруы мүмкін.

Грузия. Посткеңестік елдердің ішінде Грузия атқарушылық жүйені түбегейлі реформалап, мемлекеттік атқару бюросын қалдыра отырып, оның қатарына жеке орындаушыларды енгізді. Аралас модельдің мәні — азаматтың таңдауы мен мемлекеттік орындаушының баламасы сақталады, ал бұл жеке орындаушыларды бәсекелестікпен тәртіпке келтіреді.
Үш тәжірибенің ортақ сабағы: мәжбүрлеп өндіру функциясын жекеге беру мемлекеттің жауапкершілігін азайтпайды. Ол бақылаудың сипатын өзгертеді — тікелей басқарудан ереже белгілеу мен оның орындалуын қатаң қадағалауға көшеді.

Не істеу керек

Ақы шкаласын қайта қарау. Ең ұсақ қарыз бойынша 25 пайыздық ақы ең әлсіз борышкерге ең ауыр жүк түсіреді. Ақының төменгі сатыларын қысқарту немесе әлеуметтік маңызы бар санаттар үшін шектеу белгілеу ынталандыруды теңгеруге мүмкіндік береді.

Бұзушылық статистикасын ашу. Түрлері бойынша бұзушылық статистикасының жоқтығы — бақылаудың өзінің әлсіздігінің белгісі. Қандай бұзушылық, қай өңірде, қанша рет — бұл деректер жариялы болғанда ғана тәртіптік жаза тәрбиелік мәнге ие болады.

Атқарушылық жазбаның сүзгісін күшейту. Әрбір төртінші жазбаға қарсылық білдірілгені — тетіктің өзінде ақау бар екенінің белгісі. Хабарламаның борышкерге шын мәнінде жеткенін тексеру және даулы жазбаларды автоматты түрде тоқтату алаяқтық несиелерден келетін зиянды да азайтады.

Бір терезе. Өтініштердің үштен бірінің басқа органдарға жіберілуі азаматтың мәселесін шешуді кешіктіреді. Атқарушылық іс жүргізу бойынша жалғыз кіру нүктесі — сот орындаушысына, банкке, нотариусқа қатысты шағымдардың бәрін бір жерден қабылдайтын тетік — уақытты да, шағым санын да қысқартады.
Тиімділік пен әділдіктің арасы

Жеке сот орындаушылары институты бір мәселені шешу үшін құрылды: мемлекеттік орындаушылар кезінде орындалмай жатқан сот шешімдерін іс жүзінде орындату. Бұл мақсатқа ішінара жетті — өндіру жылдамдады. Бірақ сол жылдамдықтың құны көрінбей жинақталды: үш жылда екі есе өскен шағым, мыңдаған тәртіптік жаза және министрліктің өзінің бақылау жеткіліксіз деген мойындауы.

Мәселенің түбірі — жүйенің дизайнында. Өндірілген сомадан пайыз алатын өндірушінің мүддесі әрдайым кредитор жағына қарай ауады. Бұл заңсыз емес, бірақ ол мемлекеттік функцияға тән бейтараптықты әлсіретеді. Сондықтан бақылауды күшейту — қажетті, бірақ жеткіліксіз шара. Аттестаттау, банк үзінділері, цифрлық мониторинг жүйенің шетін түзетеді, ал оның өзегі — ақының құрылымы мен ынталандыру логикасы — әлі қайта қаралған жоқ.
Жаңа «Әділет органдары туралы» заң бұл үшін ыңғайлы сәт. Егер ол бақылау тетіктерімен ғана шектелсе, шағым толқыны баяулауы мүмкін, бірақ тоқтамайды. Ал егер ол ақы жүйесі мен борышкердің құқықтарын да қайта теңгерсе, мемлекет мәжбүрлеп өндіруді жекеге беріп, бірақ әділдікке жауапкершілікті өзінде қалдырудың нақты үлгісін көрсете алады.