Реформаның таза есебі: салық түсімі 17 пайызға өсті, бірақ экономика 16 пайызға өскен

Салық реформасы тоғыз ай бойы жұмыс істеді. Бұл мерзім бірінші қорытынды шығаруға жеткілікті: бизнес жаңа ережемен жұмыс істеп көрді, ал бюджет статистикасында нәтижені күтумен салыстыруға болатын алғашқы деректер пайда болды. Ресми сурет сенімді көрінеді. Бірінші тоқсанда ел бойынша 7 триллион теңге салық жиналды — өткен жылғы 5,8 триллионмен салыстырғанда 20,5 пайызға көп. Қосылған құн салығының түсімі бірінші тоқсанда 48,6 пайызға, бірінші жартыжылдықта 41,9 пайызға өсіп, 3,85 триллион теңгеге жетті — бұл бюджет кірісінің төрттен бірі. Қаңтар-мамырда мемлекеттік бюджетке 11,4 триллион теңгеден астам түсті, бұл былтырғыдан 16 пайызға жоғары. Бұл туралы Qazaqtoday порталы зерттеп көрді.

Бірақ дәл осы жерде талдаудың ең маңызды сұрағы туады: салық түсімінің өсуі — реформаның нәтижесі ме, әлде экономиканың өз өсімі ме? Өйткені инфляция мен номиналды өсім жағдайында түсім реформасыз да өседі. Ал реформаның шынайы бағасы — бюджет қанша артық алғаны емес, экономиканың қанша жоғалтқаны мен сол екеуінің арақатынасы. Бұл мақалада біз дәл осы таза есепті — пайда мен шығынды қатар қойып — шығаруға тырысамыз.

Не өзгерді және не уәде етілді

2026 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енген жаңа Салық кодексінің негізгі өзгерістері белгілі: қосылған құн салығының мөлшерлемесі 12 пайыздан 16 пайызға көтерілді, есепке тұру шегі екі есе төмендеді, арнайы салық режимдері қысқарды, ал жеңілдетілген декларациямен жұмыс істейтін жеткізушіден алынған шығынды есепке жатқызуға шектеу қойылды.

Мақсаты да ашық жарияланған болатын: бюджетті теңгерімдеу және Ұлттық қорға тәуелділікті азайту. Вице-премьер Серік Жұманғариннің мәліметінше, 2026 жылға салық түсімінің жоспары 18,9 триллион теңге деп белгіленген — бұл 2025 жылғыдан 4,4 триллионға көп.

Демек, реформаның өзі қойған сынағы нақты: жоспар орындалды ма, ал қосымша түсім шынымен жаңа базадан келді ме?

1. Басты сан: 17 пайыз өсім — бірақ неге қатысты?

Экономист Қуаныш Жайықов салық түсімінің өсуін жеке алып бағалауға болмайтынын көрсетеді. Оның дерегі бойынша, 2026 жылдың бірінші жартысында экономика теңгемен есептегенде 16 пайызға өсті. Ал сегіз айда мемлекеттік бюджетке түскен салық 17 пайызға артты.

«Сондықтан реформа есебінен бюджеттің елеулі қосымша толығуы туралы айтуға әлі болмайды», — дейді экономист.

Бұл — бүкіл талдаудың бастапқы нүктесі. Номиналды өсім 17 пайыз, экономиканың номиналды өсімі 16 пайыз. Айырма — бір пайыздық тармақ шамасында. Яғни жалпы түсім өскенімен, оның басым бөлігі инфляция мен экономиканың өз қозғалысынан келген, реформаның таза үлесі — алғашқы қарағандағыдан әлдеқайда аз.

2. Өсімді кім берді: реформа ма, мұнай ма?

Екінші маңызды сұрақ — өсімнің құрылымы. Экономист Асқар Қысықовтың дерегі бойынша, негізгі өсімді екі ғана салық берді: қосылған құн салығы және пайдалы қазбаларды өндіру салығы.

• Ішкі қосылған құн салығы 44 пайызға өсті — бірақ мөлшерлеменің өзі үштен бірге көтерілген;
• Пайдалы қазбаларды өндіру салығы 60-65 пайыздан астам өсіп, жоспарды 178 пайызға орындады;
• Басқа салықтар бойынша мұндай өсім байқалмайды: әлеуметтік салық, мүлік салықтары мен акциздер бойынша, керісінше, төмендеу бар.

Мұнда екі түбегейлі ескерту бар. Біріншісі: пайдалы қазбаларды өндіру салығының өсуі салық реформасына мүлдем қатысы жоқ — ол мұнай бағасы мен өндіріс көлеміне байланысты. Яғни ең үлкен өсімді берген салық реформаның жетістігі емес.

Екіншісі: ішкі қосылған құн салығының 44 пайыздық өсімін мөлшерлеменің үштен бірге көтерілуімен салыстыру керек. Қысықовтың бағалауынша, жалпы ішкі өнімнің номиналды өсімі мен инфляцияны ескергенде, салық салынатын база өткен жылдың деңгейінде қалды, ал нақты мәнде тіпті азайған болуы мүмкін.

Демек, реформаның негізгі мақсаты — салық базасын кеңейту — әзірге орындалған жоқ. Мөлшерлеме өсті, база өспеді.

3. Орталық пен аймақ: бір триллионның орын ауыстыруы

Ең айқын құрылымдық өзгеріс — түсімнің қайта бөлінуі. Жайықовтың келтірген деректері:

• республикалық бюджетке түсім 29 пайызға көп түсті;
• қосылған құн салығы 34 пайызға, ірі бизнестен түсетін корпоративтік табыс салығы 25 пайызға өсті;
• ал жергілікті бюджеттерге түсім 2 пайызға азайды;
• шағын және орта бизнестен түсетін корпоративтік табыс салығы 13 пайызға қысқарды.

Экономистің тұжырымы тікелей:

«Яғни, дөрекі айтқанда, «орталыққа» түскен 1 триллион артық салыққа қарсы біз өңірлерде 1 триллион жетпей қалдық. Бұл — екі қалта арасындағы таза қайта бөлу, жалпы бюджетке ешқандай жиынтық әсерсіз».

Оның бағалауынша, бұл кездейсоқтық емес, саналы фискалдық орталықтандыру: жобаларды қаржыландыру үшін қаражатты республикалық бюджетте шоғырландыру қажет болды.

Бірақ мұның жанама салдары бар. Жергілікті бюджеттердің негізі — жеке табыс салығы мен әлеуметтік салық, яғни шағын бизнес пен жалақы. Нақты мәнде екеуі де төмендеді. Демек, аймақтар алдағы жылдары орталықтан қолдау сұрауға мәжбүр болады — ал бұл реформаның бастапқы логикасына қайшы.

4. Шығын жағы: 227 мың жеке кәсіпкер

Реформаның ең көп талқыланатын салдары — кәсіпкерлер санының қысқаруы. Жайықовтың дерегі бойынша, жыл басынан бері жеке кәсіпкерлер саны 227 мыңға, яғни 12 пайызға азайды. Ең көп қысқарған топ — жаңадан тіркелгендер, олардың саны төрттен бірге кеміді.

Бұл қысқаруды толықтай «жауапкершілігі шектеулі серіктестікке көшу» деп түсіндіру мүмкін емес: заңды тұлғалардың саны 11 мыңға өскенде, жеке кәсіпкерлер саны 182 мыңға азайған.

Қысықов бұл санды біржақты теріс бағалауға болмайтынын ескертеді. Оның бағалауынша, шамамен 200 мың шағын және орта бизнес субъектісінің азаюының себептері әртүрлі: бір бөлігі өзін-өзі жұмыспен қамтыған режимге көшті (бұл режимді қазір 900 мыңнан астам адам қолданады, мөлшерлемесі — 4 пайыз), бір бөлігі бұрыннан «ұйқыдағы» күйде болып, жабу рәсімі жеңілдегендіктен тіркеуден шықты, ал тағы бір бөлігі сұраныстың төмендеуі мен салық жүктемесіне байланысты шынымен жабылды.

Мұндағы басты проблема — осы үш топтың арақатынасын бағалауға мүмкіндік беретін ашық дерек жоқ. Жайықов тағы бір олқылықты атайды: халықтың нақты ақшалай кірісі туралы деректер 2026 жылдың бірінші тоқсанынан кейін жарияланбай қалған. Ал номиналды жалақы 8,4 пайызға өскенде, экономика 16 пайызға өсті — яғни инфляцияны ескергенде жалақы 2 пайызға төмендеді.

5. Жоспар орындалды ма?

Ресми хабарламаларда жоспардың асыра орындалғаны жиі аталады. Бірақ толық сурет басқаша. Қысықовтың дерегі бойынша, сегіз айда жоспар шамамен 400 миллиард теңгеге, оның ішінде қосылған құн салығы бойынша да, орындалмай отыр. «Курсив» талдамасы импорттық қосылған құн салығы бойынша жоспардың 8,5 пайызға, яғни 180 миллиард теңгеге орындалмағанын көрсетеді.

Экономист Айдархан Құсайынов бұл тұсты одан да өткір бағалайды:

«Салық түсімдері жоспардан төмен. Ал бүгінгі түсіндірмелер, мысалы теңге бағамының нығаюы мен импорттық қосылған құн салығының азаюы, жалпы орындалмауды түсіндірмейді. Жергілікті бюджеттер бойынша елеулі жетіспеушілік бар. Яғни үкімет жасаған болжамдар мен қойған жоспарлар асыра бағаланған болып шықты».

Оның қосымша ескертуі маңызды: республикалық бюджет те, бір реттік пайдалы қазба түсімдері мен өскен экспорттық кеден бажын есептемегенде, жоспардан артта қалып отыр.

6. Ең ауыр құрылымдық салдар: үзілген тізбек

Үш экономистің де бір нүктеге тоғысатын тұсы — жеңілдетілген режимдегі жеткізушіден алынған шығынды есепке жатқызуға қойылған тыйым.

Қысықовтың түсіндіруінше, жалпыға бірдей белгіленген режимдегі компания жеңілдетілген декларациямен жұмыс істейтін жеткізушіден алған тауар мен қызметті шығынға жатқыза алмайды. Нәтижесінде ірі компаниялар серіктестерін жалпы режимге көшуге мәжбүрлейді — ал бұл 20 пайыздық корпоративтік табыс салығы мен әлдеқайда күрделі есеп дегенді білдіреді. Көшпесе — сатып алушы 20 пайыз шегерімнен айырылады.

Құсайынов бұл шешімнің экономикалық механикасын нақтырақ сипаттайды:

«Бұл сегрегация енгізілгенде, ірі және орта бизнес жеңілдетілген режимдегілерді есепке ала алмайтын болғанда, шағын бизнес ақша бөлінісінің пирамидасынан кесіліп қалды. Бұл шын мәнінде өте зиянды, өйткені іс жүзінде халықтың негізгі бөлігі кесіп тасталды».

Оның дерегі бойынша, ірі және орта кәсіпорындарда шамамен 3 миллион адам жұмыс істейді, ал шағын бизнесте — 5 миллионнан астам. Экономист бұл бөліністі «ақша ағынының жолындағы бөгет» деп атайды.

Ең ащы тұжырымы да сол:

«Бизнестің бөлшектенуіне қарсы шайқаста өте маңызды экономикалық ағынға бөгет қойылды. Бөлшектену тоқтағанынан ұтыс бар ма, оны да білмеймін. Сірә, ол жалғасып жатыр, тек басқа схемамен. Сондықтан бұл жағынан ұтыс жалпы ұтылыстан әлдеқайда аз».

Таза есеп: реформа өзін ақтады ма?

Деректерді бір жерге жинақтасақ, сурет мынадай.

Пайда жағында:

• Бюджетке түсім сегіз айда 17 пайызға өсті, қосылған құн салығы бюджет кірісінің төрттен бірін құрайтын басты көзге айналды;
• Республикалық бюджет нығайып, Ұлттық қорға тәуелділікті азайту бағытында нақты қадам жасалды;
• Қосылған құн салығын төлеушілер саны 10 мыңға өсті, яғни есептің ашықтығы ішінара артты;
• Өзін-өзі жұмыспен қамтыған режим жұмыс істеп тұр: 900 мыңнан астам адам, мөлшерлеме 4 пайыз.

Шығын жағында:

• Жалпы түсім өсімі экономиканың номиналды өсімінен небәрі бір пайыздық тармақ жоғары;
• Ең үлкен өсімді реформаға қатысы жоқ пайдалы қазбаларды өндіру салығы берді;
• Салық базасы кеңеймеді, нақты мәнде тіпті қысқарған болуы мүмкін;
• Орталыққа қосылған бір триллион аймақтардан алынған бір триллионның есебінен;
• 227 мың жеке кәсіпкер тіркеуден шықты, жаңа тіркелу төрттен бірге азайды;
• Шағын бизнестен түсетін корпоративтік табыс салығы 13 пайызға қысқарды;
• Жоспар шамамен 400 миллиард теңгеге орындалмай отыр.

Демек, бір жолдық жауап былай естіледі: реформа бюджетті нығайтты, бірақ бұл нығаюдың басты көзі — жаңа база емес, жоғары мөлшерлеме мен мұнай конъюнктурасы. Ал оның құны — шағын бизнес сегментінің қысылуы мен аймақтық бюджеттердің әлсіреуі.

Алдағы кезең: нені қайта қарау керек?

Үш экономистің ұсыныстары бір бағытқа жинақталады.

• Режимдер арасындағы шекараны қайта қарау. Қысықов бұрын қолданылған бөлшек салық аясындағы 8 пайыздық мөлшерлеме сияқты тетікті қалпына келтіруді ұсынады. Құсайынов та басты түзетуді осы жерден бастауды дұрыс санайды;
• Мөлшерлемені кері қайтармау. Құсайыновтың ұстанымы нақты: «Егер қандай да бір кері шегініс болса, қосылған құн салығын төмендетуге болмайды. Ол бағаға сіңіп үлгерді, бұл ауырудан өтіп кеттік. Қазір оны кері түсіру үлкен қате болар еді»;
• Әкімшілендіруді цифрландыруға оралу. Қысықов Президенттің бастапқы тапсырмасын еске салады: жаңа кодексті әзірлегенде басты назар салық әкімшілендіруін цифрлы әрі ыңғайлы етуге аударылуы керек еді. Бұл жол ұзақ әрі жедел нәтиже бермейді, бірақ база нақ сол арқылы кеңейеді;
• Шығыс бөлігіне көшу. «Кіріс бөлігімен түсіндік, түсімді арттырдық. Ал бұл ақшаны қайда жұмсау керек деген сұрақ қалды. Бюджет шығынының тиімділігімен, бюджеттік басымдықтармен, оның ішінде өңірлер деңгейінде жүйелі айналысу керек», — дейді экономист;
• Деректің ашықтығы. Нақты кірістер туралы статистиканың жариялануы тоқтаған жағдайда реформаның әлеуметтік бағасын объективті өлшеу мүмкін емес.

PS

Салық реформасын бағалаудың екі тәсілі бар. Біріншісі — жиналған триллиондарды санау; бұл тәсіл бойынша реформа сәтті. Екіншісі — сол триллиондардың қайдан келгенін, қандай бағамен келгенін және экономиканың қай бөлігі оны төлегенін санау. Тоғыз айдың деректері екінші есепті әлдеқайда күрделі етіп көрсетіп отыр.

Негізгі қорытынды бір сөйлемге сияды: бюджет ұтты, бірақ ол ұтыс жаңа салық базасынан емес, бұрынғы базадан жоғары мөлшерлемемен алынды. Ал мұндай ұтыстың шегі бар — мөлшерлемені шексіз көтеруге болмайды, ал база өспесе, келесі жылы өсімнің көзі қалмайды.

Жайықовтың болжамы да осыны меңзейді: нарық бейімделеді, бірақ бұл — бизнесі шоғырланған, тұтынысы тежелген жаңа шындық болмақ. Аймақтарға орталықтан қолдау туралы әңгіме қайта көтеріледі, ал бес жылда жинақталған инфляция мен тұтынушылық несиенің қысылуы аясында халықтың төменгі топтарының кірісі жетпей қалуы мүмкін.

Реформаның екінші кезеңінің міндеті де осыдан шығады: мөлшерлемені емес, тізбекті түзету. Шағын бизнес пен ірі бизнес арасындағы үзілген байланысты қалпына келтіру, әкімшілендіруді шынымен цифрландыру, аймақтық бюджеттердің негізін нығайту. Әйтпесе қазіргі статистика — өсім туралы емес, бір қалтадан екінші қалтаға салынған ақша туралы есеп болып қала береді.