Шыңнан кейінгі тыныштық: Қазақстанда туу неге азайды және бұл елді қайда бастайды?

Ұлттық статистика бюросының тамыз айының соңында жариялаған дерегі бір қарапайым, бірақ салмақты фактіні тіркеді: 2026 жылдың алғашқы алты айында Қазақстанда 149 774 бала дүниеге келді — өткен жылдың сол кезеңімен салыстырғанда 11,5 мыңға аз, ал табиғи өсім 12 пайызға қысқарды. Бұл бір жылдың ауытқуы емес. Ел 2021 жылы тарихи шыңға — 445,9 мың нәрестеге — жеткен соң, төрт жыл қатарынан төмендеп келеді: 2025 жылы 335 мың бала туды, бұл шыңнан төрттен бірге аз және 2007 жылдың деңгейімен теңеседі. Жалпы туу коэффициенті соңғы 23 жылдағы, жиынтық туу коэффициенті соңғы 16 жылдағы ең төменгі нүктеге түсті. Бір қарағанда бұл — жаһандық үрдістің Қазақстанға жетуі. Бірақ мұнда бір маңызды парадокс бар: Қазақстан әлі де әлемнің басым бөлігі армандайтын деңгейде — ұрпақ алмасуын қамтамасыз ететін шектен жоғары тұр. Демек, сұрақ «құлдырау бар ма» емес, «бұл жоғары деңгейден қалыпты деңгейге оралу ма, әлде терең құрылымдық бетбұрыс па» деген сұрақ. Осы мақалада біз сандарды, себептерді, аймақтық картаны және елдің мектебінен зейнетақы жүйесіне дейінгі салдарды талдаймыз. Бұл туралы Qazaqtoday порталы зерттеп көрді.

Сандар не дейді?

Демографияда бір-бірімен шатастырылатын үш көрсеткіш бар, оларды ажыратып алайық.

Туғандар саны — ең қарапайым өлшем:

• 2021 жыл — 445,9 мың (тарихи шың);
• 2024 жыл — 366 мың;
• 2025 жыл — 335 мың (бір жылда 8 пайызға аз);
• 2026 жылдың бірінші тоқсаны — 74,1 мың, соңғы 20 жылдағы ең төменгі бірінші тоқсан (салыстыру үшін: 2021 жылдың бірінші тоқсанында 100 мыңнан астам бала туған);
• 2026 жылдың бірінші жарты жылы — 149,8 мың.

Жалпы туу коэффициенті — мың адамға шаққандағы туу: 2021 жылы 23,5 болса, 2025 жылы 16,43-ке, 2026 жылдың бірінші тоқсанында 14,58-ге түсті.

Жиынтық (суммарлық) туу коэффициенті — ең маңыздысы: қазіргі туу деңгейі сақталса, бір әйел өмір бойы орта есеппен қанша бала туатынын көрсетеді. Ranking.kz талдамасы бойынша, ол 2021 жылы 3,3 болатын; 2024 жылы 2,8-ге, 2025 жылы 2,57-ге түсті — 2010 жылдан бергі ең төменгі мән.

Осы соңғы сан бүкіл талдаудың кілті. Демографияда ұрпақ алмасуын қамтамасыз ететін шек — 2,1. Қазақстан одан әлі жоғары. Ресей, Түркия, бүкіл Еуропа мен Шығыс Азия — төмен. Яғни Қазақстан жаһандық өлшемде әлі «жас, өсіп келе жатқан» ел, бірақ төмендеу жылдамдығы — төрт жылда 0,7 пунктке — халықаралық тәжірибеде сирек кездесетін қарқын.

Негізгі талдау: не болып жатыр?

1. Пандемия шыңы және «қалыпты жағдайға оралу» гипотезасы

2021 жылғы рекордты түсінбей, қазіргі құлдырауды түсіну мүмкін емес. Сол жылы туу коэффициенті 3,3-ке дейін секірді — бұл 2010 жылдардың орташа деңгейінен айтарлықтай жоғары. Себебі ішінара пандемиялық: карантин, үйде отыру, кейінге қалдырылған отбасылық жоспарлардың бір мезгілде іске асуы. Демографтар мұны «пандемиялық серпіліс» деп атайды, және ол Қазақстанда әлемнің көп елінен айқынырақ болды.

Демек, 2022-2025 жылдардағы төмендеудің бір бөлігі — шыңнан кейінгі табиғи түзелу. Бірақ тек бір бөлігі. Егер әңгіме тек түзелуде болса, көрсеткіш 2019 жылғы деңгейде — шамамен 2,9-3,0-де тоқтауы керек еді. Ал ол одан төмен түсіп кетті және түсуін жалғастыруда. Бұл — құрылымдық фактордың белгісі.

2. Әйелдер азайған жоқ — мінез-құлық өзгерді

Мұнда статистиканың ең маңызды нюансы жатыр. Бірінші кредиттік бюроның Data Hub орталығы Ұлттық статистика бюросының дерегіне сүйеніп нақты көрсетті: туудың азаюы репродуктивті жастағы әйелдер санының азаюымен байланысты емес. Керісінше, 15-49 жастағы әйелдер саны 2019 жылдан бері біртіндеп өсіп, 2026 жылдың 1 қаңтарында 4,79 миллионға жетті — бұл кем дегенде 2009 жылдан бергі ең жоғарғы көрсеткіш.

Яғни бала туа алатын әйел бұрынғыдан көп, бірақ туылатын бала — аз. Бұл дегеніміз — өзгеріс демографиялық құрылымда емес, репродуктивті мінез-құлықта: некеге кеш тұру, бірінші баланы кейінге қалдыру, екінші-үшінші баладан бас тарту.

Ranking.kz-тің үй шаруашылықтары бойынша талдамасы дәл осы бетбұрысты тіркейді: қазақстандық отбасындағы орташа бала саны бірнеше жыл 1,1 деңгейінде тұрып, 2026 жылы 1,0-ге түсті; үй шаруашылығының орташа көлемі 2021 жылғы 3,4 адамнан 3,2-ге қысқарды. Сарапшылардың тұжырымы — бұл аз балалы отбасы моделіне біртіндеп көшудің белгісі болуы мүмкін.

3. Аймақтық карта: оңтүстік те төмендеуде

Қазақстан демографиясы — бір ел емес, екі түрлі жылдамдықтағы екі ел. Бірінші тоқсандағы жалпы туу коэффициенті бойынша көшбасшылар — Түркістан облысы (мың адамға 19,75), Маңғыстау облысы мен Шымкент (шамамен 19,5). Үй шаруашылығына шаққандағы бала саны да оңтүстікте әлдеқайда жоғары: Түркістанда 2,1, Қызылордада 1,7, Жамбылда 1,4 — ел орташасынан екі есеге дейін.

Ал солтүстік пен шығыс — керісінше: Солтүстік Қазақстан облысында мың адамға 11,67 өлім-жітім тіркеледі, Шығыс Қазақстанда — 11,27, бұл көрсеткіштер сол өңірлердің қартайған жас құрылымымен байланысты. Осы жерде алдыңғы талдауда көтерілген ерікті қоныс аудару бағдарламасының демографиялық логикасы айқындалады: оңтүстіктің жастық артықшылығы солтүстіктің қартаюын өтеуге тартылуда.

Бірақ ең маңызды ескерту — Kapital.kz бен Finprom талдамасында: тіпті көшбасшы аймақтардың өзінде дерлік барлық жерде төмендеу байқалады. Оңтүстік Қазақстан — ел демографиясының резерві — енді өзі де құлдырау үрдісіне ілінді. Демек, «оңтүстік солтүстікті қалай да толтырады» деген үміт ұзақ мерзімді стратегияға негіз бола алмайды.

4. Экономикалық фактор: баланың бағасы

Ranking.kz-тің талдамасының тақырыбы — «Біреуін асырасақ болғаны» — қоғамдық көңіл-күйді дәл сипаттайды. Алдыңғы мақалалардың деректерін бір жерге жинасақ, отбасы шешім қабылдайтын экономикалық орта айқын көрінеді: нақты жалақы төмендеуде, азық-түлік инфляциясы табыстан озып келеді, коммерциялық ипотека 22 пайыздан асады, ал жаңа пәтер сатылымы бесінші бөлігіне құлдырады. Баспанасыз жас отбасы үшін екінші бала — қуаныш емес, есеп.

Урбанизация да сол бағытта жұмыс істейді. Астана мен Алматы жылына ондаған мың адамға өсуде — бірақ көші-қон есебінен, табиғи өсім есебінен емес: астанада бес айдағы көші-қон сальдосы табиғи өсімнен үш еседен астам асып түскен. Қала — кеш неке, шағын пәтер, екі жұмыс істейтін ата-ана және балабақша кезегі ортасы. Ауылдан қалаға көшкен әрбір жас отбасы демографиялық мінез-құлқын да өзгертеді.

Демографиялық процестерді талдау және болжау орталығының басшысы Аяулым Сағынбаева бір маңызды әдіснамалық ескерту айтады: қалыптасқан тенденция туралы айту үшін кемінде 5-10 жылдық бақылау қажет. Бұл — адал ғылыми ұстаным: төрт жылдық төмендеу әлі «үкім» емес. Бірақ дәл сол сарапшы екінші фактіні де атайды: халықтың 65 жастан асқан үлесі 7 пайызға жетсе, ел қартаю табалдырығында деп саналады, ал Қазақстанда бұл көрсеткіш 2024-2025 жылдары 9 пайызға жетті.

Халықаралық контекст: Қазақстан қай жерде тұр?

Салыстыру екі нәрсені бірден көрсетеді: Қазақстанның әлі қаншалықты «жоғарыда» екенін және төмен түскен елдердің оны қайтара алмайтынын.

Оңтүстік Корея — жаһандық шеткі нүкте: жиынтық коэффициент 2023 жылы 0,72-ге түсті — әлем тарихындағы ең төменгі мән; 2024 жылы 0,75-ке шамалы көтерілді. Ел он алты жылда тууды ынталандыруға 200 миллиард доллардан астам жұмсады — нәтиже дерлік нөл. Кореяның сабағы қатал: ақшалай төлемдер отбасы моделі өзгеріп қойған қоғамда жұмыс істемейді.

Түркия — Қазақстан үшін ең ғибратты кейс, өйткені ол бізден бір қадам алда: коэффициент 2010 жылдардың басында 2,1-ден жоғары еді, 2023 жылы 1,51-ге, 2024 жылы 1,48-ге дейін құлады. Президент Ердоған мұны «экзистенциалды қауіп» деп атап, 2025 жылды «Отбасы жылы» деп жариялады. Түркия жолы — дәстүрлі, дінге жақын, отбасылық құндылықтары күшті қоғамның өзі урбанизация мен экономикалық қысым алдында он жылда ұрпақ алмасу деңгейінен төмен түсе алатынын көрсетеді.

Ресей — 2024 жылы 1,2 миллион бала туды, бұл 1999 жылдан бергі ең төменгі көрсеткіш; коэффициент 1,4 шамасында. «Аналық капитал» бағдарламасы 2007 жылдан бері жұмыс істейді, бірақ ұзақ мерзімді үрдісті бұра алған жоқ.

Өзбекстан — қарама-қарсы полюс: коэффициент 3,3-3,5 деңгейінде, жыл сайын 900 мыңнан астам бала туады, халық қарқынды өсуде. Орталық Азияның екі ірі елі бір мәдени ортадан шыққанымен, урбанизация мен табыс деңгейінің айырмашылығы демографиялық жолдарын әлдеқайда алшақтатты.

Франция мен Скандинавия — «жомарт әлеуметтік саясат» моделі. Франция ұзақ уақыт Еуропаның демографиялық көшбасшысы болды — балабақша, ұзақ декрет, отбасылық жәрдемақы жүйесімен. Бірақ 2024 жылы коэффициент 1,62-ге түсті, ал Макрон «демографиялық қайта қарулану» деп жариялады. Швеция мен Финляндия — ата-ана демалысының ең дамыған жүйесі бар елдер — 1,25-1,45 деңгейінде.

Бұл салыстырудан үш қорытынды шығады. Біріншісі — Қазақстанның 2,57-сі аталған елдердің бәрінен жоғары, ел әлі демографиялық артықшылықта. Екіншісі — төмендеу бір рет басталса, оны ақшамен тоқтатқан ел әлемде жоқ. Үшіншісі — ішінара тежеуге қол жеткізгендер (Франция өзінің ең жақсы жылдарында) мұны бір төлеммен емес, тұрғын үй, балабақша, әйелдердің жұмысы мен ана болуын үйлестіру жүйесімен жасаған.

Салдары: мектептен зейнетақыға дейін

Туу динамикасы — статистика емес, елдің алдағы отыз жылының кестесі. Оның салдары бірнеше сатыда келеді.

Мектеп (2027-2030). Бүгінгі бірінші сыныптықтар — 2019-2020 жылдардың балалары, ал алдағы екі жылда мектепке дәл 2021-2022 жылдардағы шың толқыны келеді. Демек, Астана мен ірі қалалардағы орын тапшылығы — алдыңғы мақалада талданған мәселе — 2028-2029 жылдары шарықтап, содан кейін ғана бәсеңдейді. Ал 2030 жылдардың ортасында кейбір аймақтарда кері мәселе туындауы мүмкін: балалар азайған сайын мектептердің толымсыздығы.

Еңбек нарығы (2040-жылдар). Бүгін туылмаған бала — жиырма жылдан кейін еңбек нарығына шықпайтын жұмысшы. Кадр тапшылығы бар салалар үшін бұл — ұзақ мерзімді қысым және еңбек көші-қонына тәуелділіктің артуы.

Зейнетақы жүйесі (2050). БЖЗҚ (Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры) талдамасы БҰҰ болжамымен сәйкес келеді: 2025-2050 жылдары әлеуетті қолдау коэффициенті 1,4 еседен астам төмендейді — 65 жастан асқан бір адамға еңбекке қабілетті жастағы небәрі 3,42 адам келеді. 2026 жылдың 1 қаңтарындағы құрылым: 20,5 миллион халықтың 42,9 пайызы 25 жасқа дейін, 47,5 пайызы 25-65 жас аралығында, 9,6 пайызы 65-тен асқан. Алдыңғы мақалаларда талданған зейнетақы реформасының — жұмыс беруші жарнасының өсуі, кепілдік тетігінің өзгеруі — терең логикасы дәл осында: жинақтаушы жүйе демографиялық жүктеменің өсуіне алдын ала бейімделуде.

Аймақтық теңгерімсіздік. Солтүстіктің қартаюы мен оңтүстіктің баяулауы қатар жүрсе, ішкі көші-қон бағдарламалары бұрынғыдан да маңызды, бірақ бұрынғыдан да шектеулі ресурспен жұмыс істейді.

Сценарийлер

• Тұрақтану сценарийі: төмендеу 2027-2028 жылдары 2,3-2,5 деңгейінде тоқтайды — бұл 2015-2019 жылдардағы ұзақ мерзімді трендке оралу. Пандемиялық шыңның әсері толық сарқылып, ел ұрпақ алмасу шегінен жоғары қалады. Сағынбаеваның «5-10 жыл» ескертуі дәл осы сценарийге сілтейді;
• Түркия сценарийі: экономикалық қысым мен урбанизация жалғасып, коэффициент 2030 жылдардың басында 2,1-ге, содан кейін одан төмен түседі. Оңтүстіктің төмендеуі — бұл жолдың алғашқы белгісі;
• Кері бұрылыс сценарийі: табыс өсімі, тұрғын үй қолжетімділігі мен балабақша желісінің кеңеюі туудың бір бөлігін қайтарады. Халықаралық тәжірибе бұл сценарийді ең аз ықтимал деп көрсетеді — бірақ Қазақстанның бастапқы деңгейі жоғары болғандықтан, мұнда ішінара түзелу мүмкіндігі Кореяға қарағанда әлдеқайда жоғары.

Қорытынды: артықшылық әлі бар — оны пайдалану керек

Қазақстан демографиялық дағдарыста емес. Ол демографиялық бетбұрыста — ал бетбұрыс дағдарысқа қарағанда әлдеқайда ыңғайлы нүкте, өйткені бұл кезде саясат әлі нәтиже бере алады. Түркия мен Корея сабағы бір нәрсені айқын көрсетті: коэффициент 2,1-ден төмен түскен соң, оны қайтару мүмкін емес дерлік. Ал 2,57 деңгейінде — әлі мүмкін.

Бұл терезе қанша уақыт ашық тұрады — ешкім дәл айта алмайды, бірақ қазіргі қарқынмен бес-жеті жыл. Осы уақытта не істеу керек екені халықаралық тәжірибеден айқын:

• Ақшалай жәрдемақыдан гөрі — тұрғын үй. Бала саны мен пәтер көлемінің байланысы демографияда ең тұрақты заңдылықтардың бірі. Ипотека 22 пайыз тұрғанда бірде-бір жәрдемақы екінші баланы «сатып ала» алмайды;
• Балабақша — ана жұмысының шарты. Қазақстандық отбасының модел іінде екі табыс қажет, ал бұл балабақшаның қолжетімділігіне тікелей тәуелді;
• Оңтүстікке бөлек назар. Ел демографиясының резерві саналған аймақтардың төмендеуі — жүйелік сигнал. Дәл сол жерде әлеуметтік инфрақұрылымға салынған инвестиция ең үлкен демографиялық қайтарым береді;
• Ұзақ мерзімді жоспарлауды демографияға байлау. Мектеп салу, зейнетақы параметрлері, аймақтық көші-қон — бәрі бір демографиялық болжамға сүйенуі тиіс, әрқайсысы өз бетінше емес.

2021 жылғы 445,9 мың бала — ел тарихындағы ең үлкен ұрпақ. Олар 2028 жылы мектепке, 2040 жылдары еңбек нарығына, 2080 жылдары зейнетке шығады. Ал олардан кейінгі ұрпақтардың қаншалықты кіші болатыны — статистиканың емес, бүгінгі шешімдердің сұрағы. Демография — жалғыз сала, онда бүгінгі қате отыз жылдан кейін ғана көрінеді, ал сол кезде оны түзету мүмкін болмайды.