2026 жылдың 28 сәуірінде Қазақстанның экономикалық тарихындағы ең ірі экологиялық сот процесі жаңа серпін алды: Астана соты ірі мұнай-газ консорциумдарына қатысты 2,356 триллион теңге (шамамен 5 миллиард доллар) көлеміндегі айыппұлды заңды деп танып, күшінде қалдырды. NCOC консорциумы — Shell, Eni, TotalEnergies, ExxonMobil және «ҚазМұнайГаз» — апелляциялық шағымдан жеңіліп, енді халықаралық арбитражға жүгінетінін мәлімдеді. Бұл туралы Qazaqtoday порталы зерттеп көрді.
Дәл сол күні Жылыой аудандық соты «Тенгизшевройл» (ТШО) компаниясына экологиялық бұзушылықтары үшін 53,7 миллион теңге айыппұл салды. Бір күнде — бір экономикалық секторға қатысты екі бірдей сот шешімі шықты, бірақ айыппұл сомаларының арасындағы алшақтық 40 000 еседен асып жығылады. Осы қарама-қайшылықтан Қазақстанның экологиялық саясатының бүкіл жүйелі әлсіздігі көрінеді: ірі апаттар мен даулар үшін триллиондап айыппұл кесіледі, күнделікті заң бұзушылықтар үшін миллиондармен шектеледі, ал іс жүзінде бұл санкциялардың алпауыт компанияларға тежеуші әсері мүлдем байқалмайды.
Жаңа Экологиялық кодекс және бағдардың өзгеруі
2021 жылдың 2 қаңтарында күшіне енген жаңа ҚР Экологиялық кодексі 2007 жылғы ескі құжатпен салыстырғанда іргелі институционалдық жаңару болды. Кодекстің негізгі қағидаттары:
- «Ластаушы төлейді» (polluter pays) принципі заңдық тұрғыдан бекітілді.
- Ірі кәсіпорындар үшін Кешенді экологиялық рұқсат (КЭР) алу міндеттелді.
- І санаттағы объектілерге Интегралды экологиялық бағалау (ИЭБ) жүргізу талабы қойылды.
- Кодекстің 94-1–94-12 баптары аясында парниктік газдарға квоталар бөлу жүйесі іске қосылды.
- Қоршаған ортаға әсерді қашықтан бақылау үшін электронды есеп беру және мониторинг жүйесі енгізілді.
- Ірі кәсіпорындар үшін стандартты нормативтер бұзылған жағдайда салынатын базалық айыппұл шегі көтеріліп, шектен тыс эмиссиялар үшін айыппұл әрбір артық шығарылған тоннаға қарай есептелетін болды.
Үкіметтің 2024 жылғы №106 қаулысымен экологиялық тәуекелдердің жаңа жіктелімі бекітіліп, мұнай-газ, металлургия, энергетика және химия салалары І санаттағы ең қауіпті нысандар қатарына енді. Алайда, қағаздағы бұл институционалдық даму шынайы өмірден алшақ болып отыр. Статистика көрсеткендей, Кодекс күшіне енгеннен кейін үш жыл өтсе де, 2024 жылы Қазақстанның ірі қалаларының 40%-ында атмосферадағы зиянды заттардың шекті рұқсат етілген концентрациясынан асып кету деректері тұрақты тіркелген.
Негізгі талдау: Құқықтық және экономикалық 3 кемшілік
1. Айыппұл мен Табыс пропорциясының қисынсыздығы
Экологиялық санкциялардың тиімділігі бір қарапайым формуламен өлшенеді: Айыппұл сомасы / Компанияның жылдық таза кірісі. Егер бұл коэффициент 1%-дан төмен болса, айыппұл өндірісті тоқтатуға мәжбүрлейтін фактор емес, жай ғана компанияның кезекті бір шығын бабы болып қала береді.
«Тенгизшевройл» (ТШО) компаниясының мысалы бұған айқын дәлел:
- 2024 жылы ТШО Қазақстан бюджетіне 3,8 триллион теңгеден астам салық төлеген.
- Компанияның жылдық кірісі Теңіз кен орнының өндірістік қуатына байланысты шамамен 15–20 миллиард долларды құрайды.
- 2025 жылдың шілдесінде компанияға 49,3 тонна шектен тыс шығарындылар үшін 639,6 миллион теңге, ал 2026 жылдың сәуірінде 53,7 миллион теңге айыппұл салынды.
Пропорция: 639,6 миллион теңгелік айыппұл — ТШО жылдық кірісінің небәрі 0,008%-ын ғана құрайды. Бұл — алпауыт консорциум үшін бір тәуліктік операциялық шығынның мыңнан бір бөлігі ғана. Тәуелсіз басылымдар атап өткендей, бұл айыппұлдар экологиялық жауапкершілікті қалыптастыру механизмі емес, жай ғана символдық акт ретінде жұмыс істеп тұр.
2. Қашағандағы күкірт дауы: Жүйелік заңдық тұйық
NCOC ісі — Қазақстан тарихындағы ең ауқымды экологиялық текетірес. Оқиғаның созылмалы хронологиясы мынадай:
2022 ж. ──► Кашағанда рұқсат етілген 730 мың тоннаның орнына
1,2-1,75 млн тонна күкірт заңсыз сақталғаны анықталды.
2023 ж. ──► Экология департаменті 2,3 трлн теңге (~$5 млрд) айыппұл салды.
2024 ж. ──► NCOC шағымынан кейін Астана соты істі процедуралық себеппен жойды.
2025 ж. ──► Жоғарғы сот істі қайта қарауға жіберіп, тамызда айыппұл
$4,4 млрд көлемінде жаңартылды.
2026 ж. ──► NCOC халықаралық арбитражға берді, бірақ сәуірде Жоғарғы сот
апелляцияны қабылдамай, 2,356 трлн теңгені күшінде қалдырды.
Алайда, белгілі мұнай-газ сарапшысы Нұрлан Жұмағұлов бұл іске қатысты маңызды ескерту жасайды: «NCOC — бұл тек акционерлердің ортақ операциялық компаниясы ғана. Қашаған жобасының сегіз қатысушысының әрқайсысы (соның ішінде Қазақстанның да үлесі бар) мұнай мен күкіртті дербес саудалайды. Сондықтан NCOC-тің өзінен заңдық тұрғыдан 2,3 триллион теңгені өндіріп алу өте қиын, өйткені NCOC Қазақстанның заңды тұлғасы да емес».
Бұл — үлкен институционалдық тұйық. Айыппұл туралы сот үкімі бар, бірақ оны қазынаға нақты өндіріп алу тетігі жоқ. Сонымен қатар, Қазақстан Үкіметі халықаралық консорциумдарға қарсы шығындарды шегеру даулары бойынша тағы 150 миллиард доллардан астам сомаға жалпы талаптар әзірлеп жатыр.
3. Металлургия және энергетика: Инвестиция мен Айыппұл теңгерімі
Қара және түсті металлургия — еліміздегі екінші ірі ластаушы сектор. Мысал ретінде ERG (Eurasian Resources Group) консорциумын алсақ:
- 2024 жылы ERG алдағы 10 жылға арналған 228 миллиард теңге көлеміндегі экологиялық инвестициялық бағдарламасын жариялады.
- Мақсаты: Қатты бөлшектер шығарындысын 56%-ға, су тұтынуды 33%-ға қысқарту және қалдықтарды қайта өңдеуді жолға қою.
Тау-кен металлургия кәсіпорындары қауымдастығы (АГМП): «Тек қана жазалау шараларымен және айыппұлдармен экологияны жақсарту мүмкін емес», — деген ұстанымда. Алайда нарықтағы үлкен шикілік — ірі алпауыттардың жоспарлаған экологиялық инвестицияларының сомасы оларға салынатын айыппұлдардан әлдеқайда жоғары екендігінде. Салдарынан, зауыттар мен кеніштер үшін «модернизацияны тағы бір жылға шегере тұрып, уақытша айыппұлды төлей салу» схемасы экономикалық тұрғыдан әлдеқайда тиімді болып отыр.
4. Құқық қолдану әлсіздігі және «кешірім мәдениеті»
Экологиялық кодекс әкімшілік айыппұлдардан бөлек, кәсіпорын қызметін сот арқылы тоқтату, лицензияны кері қайтарып алу және Қылмыстық кодекстің 324-326 баптары бойынша қылмыстық жауапкершілікке тарту құралдарын қарастырады. Бірақ іс жүзінде бұл қатаң құралдардың 90%-дан астамы мүлдем қолданылмайды. Прокуратура органдары миллиондаған, миллиардтаған теңге айыппұл салғанымен, бұл тек әкімшілік сипатта қалады: бірде-бір жоғары лауазымды топ-менеджер нақты қылмыстық жауапкершілікке тартылған емес.
Құқықтық сараптамалар көрсеткендей, Қазақстанда экологиялық айыппұлдарға қарсы сотқа шағым түсіру жиілігі 60–70%-дан жоғары. Ірі компаниялар үшін сот үдерістерін жылдарға созу — тиімді стратегия. Уақыт өткен сайын айыппұл сомасы инфляция есебінен құнсызданады, ал заңгерлер процедуралық қателік тапса, іс мүлдем жабылып қалады.
Халықаралық тәжірибе: Үш түрлі модель
1. АҚШ — BP Deepwater Horizon прецеденті: Құртатын соққы
2010 жылғы Deepwater Horizon платформасындағы апат — әлем тарихындағы ең жойқын экологиялық апат. Мексика шығанағына 134 миллион галлон мұнай төгіліп, 11 адам қаза тапты. АҚШ сотының соңғы үкімімен BP компаниясына заң тарихындағы ең ірі экологиялық санкция қолданылды:
- $20,8 миллиард — мемлекет пен штаттар пайдасына өндірілген жалпы сот реттеу сомасы.
- Жеке тұлғалар мен бизнеске төленген өтемақыларды қосқанда компанияның жалпы шығыны 65 миллиард доллардан асты.
Бұл бір ғана кейстің құны BP компаниясының жылдық жалпы кірісінің 20%-ынан асып кетті. Міне, бұл — нағыз тежеуші фактор. Осы соққыдан кейін әлемдік мұнай алпауыттары (ExxonMobil, Shell, Chevron) қауіпсіздік стандарттарын түбегейлі қайта қарауға мәжбүр болды.
2. Еуропалық Одақ — ETS нарықтық моделі
ЕО-ның Көміртегі сауда жүйесі (ETS) әкімшілік жазалауға емес, таза нарықтық тетіктерге сүйенеді. Мұнда әрбір кәсіпорынға парниктік газ шығарудың нақты шегі (cap) белгіленеді. Квотадан артық ластаған компания нарықтан қосымша квотаны қымбат бағаға сатып алуға міндетті. Оның үстіне, 2026 жылы Еуропада CBAM (Көміртекті шекаралық реттеу) механизмі күшіне енді. Бұл жүйе Қазақстанға да тікелей әсер етеді: еліміз Еуропаға болат, алюминий мен цемент экспорттаған кезде жылына 250 миллион доллардан астам көміртегі салығын төлеуге мәжбүр болады.
3. АҚШ — EPA: Институционалдық дербестік
АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) 9 миллиард долларлық бюджеті мен 14 мыңдық штаты бар ең қауқарлы экологиялық институт. Ол соттан тыс дербес тергеу жүргізіп, әкімшілік шешім қабылдай береді. Ең бастысы, әрбір компанияның бұзушылықтар тарихы мен «қара тізімі» онлайн форматта қоғамға ашық көрсетіледі. Қазақстанның Экология министрлігінің функционалы ұқсас болғанымен, оның дербестігі шектеулі, бюджеті мен инспекторлар штаты тым аз. Елімізде экологиялық тексеруге жататын 30 000-нан астам нысан болса, 2025 жылы іс жүзінде соның 5 000-ға жуығы ғана тексерілген.
Әлеуметтік-экономикалық салдары мен болжамдар
- Экология мен Денсаулыққа әсері: Өскемен, Теміртау, Атырау, Алматы сияқты ірі өндірістік қалаларда ауаның ластану деңгейі критикалық шектен асып кеткен. Денсаулық сақтау министрлігінің деректері бойынша, осы өндірістік аймақтардағы тұрғындар арасында онкологиялық және тыныс жолдары ауруларының жиілігі республикалық орташа көрсеткіштен 30–40%-ға жоғары.
- Халықаралық инвестициялық шығындар: Қазақстанның экологиялық және басқарушылық (ESG) рейтингі төмендеп жатыр. Халықаралық зерттеулер бойынша, еліміз ESG көрсеткіштері бойынша Орталық Азия өңірінде 4-орынға сырғыған. Бұл елге «жасыл» шетелдік инвестиция тарту мүмкіндігін шектейді.
Болашақ даму сценарийлері:
- Оптимистік: NCOC бойынша айыппұл толық өндіріледі, Кодексте компаниялардың бұзушылықтары көрсетілетін ашық қоғамдық тізілім пайда болады, бизнес инвестицияларды жеделдетеді.
- Бейтарап (Стагнация): Қазіргі үрдіс сақталады — миллиондық айыппұлдар салынады, бірақ ірі алпауыттар оны сотта жылдап даулап, баяу төлей береді. Экологиялық ахуал өзгермейді.
- Негативті: NCOC халықаралық арбитражда Қазақстан үкіметін жеңіп шығады, бұл өзге де ірі консорциумдардың салынған айыппұлдарды жаппай жоққа шығаруына жол ашады. Мемлекеттік бақылау органдары өз беделінен айырылады.
Нарықты сауықтырудың 5 стратегиялық жолы
Қазақстанның экологиялық саясатының басты қарама-қайшылығы — қағаз жүзінде қатаң заңдық жүйенің болуы, бірақ іс жүзінде оның ластаушыларға ешқандай тежеуші әсерінің жоқтығы. Айыппұлдар қоршаған ортаны қорғау құралы емес, кәсіпорындар үшін «заңды түрде ластау құқығын сатып алатын» жасырын салық сияқты жұмыс істеп тұр.
Жүйені түбегейлі өзгерту қадамдары:
- Айыппұл көлемін Жылдық табысқа байлау: Ірі трансұлттық компаниялар үшін ең төменгі экологиялық айыппұл көлемін олардың жылдық жалпы кірісінің 0,5–1% деңгейінде заңмен шегелеп бекіту (Халықаралық ESG стандарты).
- Кінәсіз жауапкершілік (Strict liability) қағидаты: Көмірсутектер мен ірі апаттар жағдайында, компанияның кінәсінің дәлелдену-дәлелденбеуіне қарамастан, қоршаған ортаға келген зиянды толық өтеткізу тетігін енгізу (АҚШ-тың Oil Pollution Act моделі).
- Қылмыстық кодексті іске қосу: Экологиялық қылмыстар мен өндірістік апаттар үшін кәсіпорын жетекшілері мен лауазымды тұлғаларды жеке қылмыстық жауапкершілікке тартуды нақты тәжірибеге енгізу.
- Институционалдық тәуелсіздік пен ашықтық: Экология министрлігінің инспекциялық өкілеттіктерін, бюджеті мен штатын АҚШ-тың EPA деңгейіне дейін кеңейтіп, әрбір заң бұзушылық тарихын қоғамға ашық электронды реестрде жариялау.
- Қоғамдық бақылауды күшейту: Жергілікті халық пен тәуелсіз экологтардың кәсіпорындардың ішкі экологиялық ақпараттарына қол жеткізу құқығының нақты заңдық тетіктерін жасау.
Қашағандағы күкірт үйінділері мен Теңіздегі тұрақты шығарындылар — жүйелі қателіктің сыртқы белгілері ғана. Оның терең себебі — мемлекет пен ірі шикізат капиталы арасындағы бейресми келісімде жатыр, мұнда экология әлі де «екінші деңгейлі қосалқы шығын» санатынан аса алмай келеді. Қазақстан үшін экологиялық қауіпсіздікті ұлттық саясаттың ең басты басымдығына айналдыратын батыл қадамдар жасайтын уақыт жетті.
(Сурет ЖИ арқылы жасалды)
