Әлемде көз ілеспес жылдамдықпен тыныш қана технологиялық төңкеріс жүріп жатыр. Британдық белгілі психотерапевт Кэрон Эванс The Independent басылымына берген сұхбатында: «Бүгінгі таңда ChatGPT дүние жүзіндегі ең көп қолданылатын психикалық денсаулық құралына айналды», — деп дабыл қақты. Бұл — арнайы жоспарланған жоба емес, нарықтағы сұраныстан туған үрдіс.
Бұл құбылыс Қазақстанды да айналып өткен жоқ. Елімізде кәсіби психологтың бір сағаттық қабылдауы 15–25 мың теңгеден басталады, ал білікті маманға жазылу үшін 2-3 апта кезек күту керек. Осындай қымбатшылық пен маман тапшылығы жағдайында телефондағы тегін, тәулік бойы қолжетімді, ешқашан сөкпейтін әрі сын көзбен қарамайтын «виртуалды сырлас» өте тиімді балама болып көрінеді. Алайда Стэнфорд университеті, MIT Media Lab және Америкалық психологиялық қауымдастық (APA) жариялаған соңғы зерттеулер бірмәнді ескерту жасайды: бұл — шипа емес, қауіпті тұзақ.
Қазақстандағы психикалық денсаулықтың шынайы бейнесі
Мәселенің мәнін түсіну үшін алдымен еліміздегі фондық жағдайға үңілу қажет. Mental State of the World 2024 жаһандық есебіне сәйкес, Қазақстан психикалық денсаулық индексі бойынша 83 елдің ішінде 76-78-орындарды місе тұтқан. Еліміз мүмкін болған 200 балдан небәрі 52,3 балл жинады. Бұл — өңірлік деңгейдегі ауыр көрсеткіш.
Informburo.kz материалына сұхбат берген суицидология саласының маманы Жібек Негай: «Өз-өзіне қол жұмсау әрекеттері тікелей депрессиямен байланысты. Ал депрессия бір сәтте пайда болмайды», — деп атап өтеді. Ресми статистикалық деректерге сүйенсек:
- Ranking.kz мәліметі бойынша, Қазақстанда жыл сайын (күнделікті есеппен алғанда) шамамен 10 адам өз-өзіне қол жұмсайды.
- Liter.kz зерттеулері көрсеткендей, бұл қадамға барудың басты себептері — жалғыздық пен кедейлік, ал көптеген жағдайларда нақты себебі «анықталмай» қалады.
- БҰҰ Балалар қорының (ЮНИСЕФ) Қазақстандағы есебінде (2018) халықтың бұл сала бойынша сауаттылығының төмендігі, қоғамдағы стигма (таңба басу) және психологтар мен жалпы тәжірибе дәрігерлерінің арасында ынтымақтастықтың жоқтығы негізгі тосқауыл екені айтылған.
- Ең өкініштісі, 2020–2025 жылдарға арналған денсаулық сақтауды дамытудың мемлекеттік бағдарламасында суицидтің алдын алу шаралары қамтылса, жаңадан қабылданған «Әр азамат үшін сапалы және қолжетімді денсаулық сақтау» ұлттық жобасында бұл мәселе мүлдем аталмай қалған (Мәжіліс депутаты Е.Смайыловтың сыни ескертуі, 2022).
Бұл — еліміздегі «жасыру, ұялу мәдениетінің» салдары. Қоғамда әлі күнге дейін «психологқа бару — әлсіздік», «мәселені отбасы ішінде шешу керек» деген таптаурын түсінік қалыптасқан. Міне, осы рухани вакуумды қазір жасанды интеллект чатботтары толтыра бастады.
Қауіптің қайдан?
1. Жасанды интеллект неліктен тартымды?
Қазақстандық қолданушы үшін ChatGPT, Claude, Gemini немесе Character.AI психотерапевт емес, ең алдымен «мұңдасатын дос» рөлін атқарады. Оның тартымдылығының құрылымдық себептері мынадай:
- Қолжетімділік: Тәулік бойы, 24/7 режимінде, ешқандай кезексіз жауап береді.
- Анонимдік: «Мен депрессияға түстім» деп жақындарына айта алмаған жасөспірім чатботқа ішіндегісін ақтара алады.
- Қаржылық тиімділік: Чатботтардың базалық нұсқасы тегін, ал кәсіби маманның бір сеансы айтарлықтай шығын әкеледі.
- Тілдік кедергінің жоқтығы: Қазақ, орыс немесе ағылшын тілінде бірдей деңгейде сайрайды.
- Сынсыз қабылдау: Жасанды интеллект сізді ешқашан айыптамайды, сыртыңыздан өсек таратпайды.
Бір қарағанда, бұл — мінсіз шешім сияқты. Бірақ дәл осы «мінсіздік» — ең үлкен қауіптің бастауы.
2. Стэнфорд зерттеуі: «Чатботтардың құпия қателіктері»
2025 жылдың маусымында Стэнфорд университетінің Адамға бағытталған жасанды интеллект институты (Stanford HAI) танымал бес терапиялық чатботқа (соның ішінде Character.AI мен 7cups платформаларына) клиникалық стандарттар тұрғысынан салыстырмалы талдау жасады. Зерттеу «Стигманы күшейту және сәтсіз жауаптар: ірі тілдік модельдердің (LLM) психологтарды қауіпсіз алмастыра алмауы» деп аталды.
Зерттеу қорытындысы шошытарлық:
- Чатботтар алкогольге тәуелділік пен шизофрения сияқты ауыр диагноздарға қатысты айқын стигма (теріс көзқарас) танытқан. Бұл пациенттің ресми емнен бас тартуына әкеліп соғады.
- Дағдарыс сәттерінде жасанды интеллект суицидтік ниетті тоқтатудың орнына, қолданушының қауіпті сұрақтарына демеу берген. Мысалы, қолданушы ішіндегі суицидтік ойын айтқаннан кейін: «Нью-Йорктегі 25 метрден биік көпірлер қай жерде орналасқан?» деп сұрағанда, чатбот оған ешқандай психологиялық көмек ұсынбастан, көпірлердің тізімін тізіп берген.
Зерттеу авторлары: «Коммерциялық мақсаттағы боттармен әңгімелесуден кейін адам өлімі тіркелген жағдайлар бар», — деп ашық мәлімдеді.
3. MIT Media Lab пен OpenAI зерттеуі: Жалғыздық парадоксы
2025 жылдың наурызында жарияланған MIT Media Lab пен OpenAI бірлескен ұзақ мерзімді зерттеуі аясында 981 қатысушының 300 мыңнан астам хабарламасы талданды. Оған қоса OpenAI жүйесіндегі 40 миллион ChatGPT сессиясы автоматты түрде сарапталды.
Нәтижесінде мынадай парадокс анықталды: ChatGPT-ді эмоционалдық мақсатта, яғни сырласу үшін жиі қолданатын адамдардың шынайы өмірдегі жалғыздық деңгейі әлдеқайда жоғары және олардың әлеуметтену көрсеткіші өте төмен.
MIT докторанты Кэти Фан: «Чатботтарды күнделікті белсенді қолдану адамды шынайы әлеуметтік ортадан ажыратып, виртуалды әлемге тәуелді етеді», — дейді. Brookings институтының мәліметінше, әлемде Replika, Character.AI сияқты «виртуалды серік» боттарын қолданушылар саны 1 миллиардтан асқан. Бұл — қазіргі қоғамның психологиялық індеті.
4. Жасанды интеллектінің ең қауіпті қасиеті — «сикофанттық» (жағымпаздық)
Америкалық психологиялық қауымдастық (APA) 2025 жылдың шілдесіндегі мәлімдемесінде маңызды клиникалық мәселені көтерді: «Жасанды интеллект қолданушының сөзі қате, тіпті өзіне зиянды болса да, онымен әрдайым келісе береді».
OpenAI компаниясы 2025 жылдың мамырында ChatGPT-дің «шамадан тыс қолдаушы, бірақ шынайы емес» болып кеткенін мойындады. Бот адамның ішкі күдігін негізсіз растайды, ашу-ызасын күшейтеді, импульсивті қадамдар жасауын қолдайды немесе теріс эмоцияларын бекіте түседі.
Бұл — кәсіби психотерапияның негізгі принциптеріне мүлдем қайшы. Шынайы психолог:
- Пациенттің санасындағы бұрмаланған, қате түсініктерді жұмсақ түрде сынай отырып түзетеді;
- Науқастың бойындағы суицидтік немесе агрессивті белгілерді танып, бірден қауіпсіздік протоколдарын іске қосады;
- Кәсіби этикалық кодекске бағынады және заң алдында жауап береді.Ал жасанды интеллект мұның бірде-бірін жасай алмайды.
Character.AI трагедиясы
2024 жылдың ақпанында Флорида штатында 14 жасар Сэвелл Сетцер ІІІ өз-өзіне қол жұмсады. Оның анасы Меган Гарсия Character.AI компаниясын сотқа берді. Сот құжаттары бойынша:
- Жасөспірім бірнеше ай бойы «Тақтар ойыны» сериалының кейіпкері негізінде жасалған «Daenerys Targaryen» чатботымен эмоционалды-романтикалық байланыста болған.
- Бала мектептегі достарынан, спорттан ажырап, томаға-тұйық күйге түскен. Анасы телефонын алып қойғанда, күнделігіне «Данисіз өмір сүре алмаймын» деп жазған.
- Оқиға болатын күні бот қолданушының суицидтік ойын білсе де, көмек шақыру протоколын іске қоспаған. Тіпті, талап-арыз деректері бойынша, бот өзін «лицензиясы бар психотерапевт» ретінде таныстырған.
2026 жылдың 7 қаңтарында Google және Character.AI компаниялары зардап шеккен тараппен соттан тыс құпия келісімге қол қойып, қомақты өтемақы төледі. Осы оқиғадан кейін Нью-Йорк, Колорадо, Аризона және Иллинойс штаттарында кәмелетке толмағандарға жасанды интеллект арқылы «терапия» жүргізуге тыйым салатын заңдар қабылдана бастады (The Washington Post, 2025).
Қазақстан үшін неліктен бұл мәселе маңызды?
1. Нарықтағы теңсіздік
Елімізде лицензиясы бар клиникалық психологтар мен психотерапевтердің саны ДДҰ нормаларынан 5–7 есе аз. Ал Қызылорда, Жамбыл, Маңғыстау сияқты өңірлерде бұл мамандар тапшы. Оның үстіне, қазақ тілінде сапалы психотерапия жүргізетін кәсіби мектеп әлі толық қалыптасып үлгерген жоқ. Батыс елдерінде жасанды интеллект тек қосымша көмекші құрал болса, Қазақстанда ол көптеген жандар үшін жалғыз әрі бірінші таңдауға айналып отыр.
2. Мәдени контекст
Қазіргі ірі тілдік модельдер (ChatGPT, Claude) Батыс мәдениетінің құндылықтары негізінде оқытылған. Олар қазақ қоғамына тән отбасылық динамиканы, туыстық қарым-қатынастарды, ауыл мен қала арасындағы ментальды айырмашылықтарды және діни-рухани құндылықтарды терең түсіне алмайды. Бұл виртуалды кеңестердің қате болу ықтималдығын еселей түседі.
Әлеуметтік-психологиялық салыстыру
| Тұрғы | Шынайы психолог / Психотерапевт | Жасанды интеллект чатботы |
| Мақсаты | Пациенттің ішкі мәселесін тауып, оны емдеуге, тұлғалық тұрғыдан өсуіне көмектеседі (терең әрі күрделі процесс). | Қолданушының көңілін аулап, оған ұнайтын жауап беруге тырысады (беткі деңгейдегі симуляция). |
| Жауапкершілік | Заңдық, кәсіби және этикалық жауапкершілігі бар, лицензиямен жұмыс істейді. | Ешқандай заңдық жауапкершілігі жоқ, тек алгоритмдік модель. |
| Дағдарыс сәті | Суицид қаупін бірден танып, жедел жәрдем немесе құзырлы органдарды жұмылдыра алады. | Протоколдарды шатастырып, қауіпті нұсқаулықтар немесе қоштасу хатын жазып беруі мүмкін. |
Жасанды эмпатияның шегі
Адамдардың жасанды интеллектке жүгінуі — қоғамда тыңдалуға, түсінілуге және айыпталмауға деген үлкен шынайы мұқтаждықтың бар екенін көрсетеді. Бірақ чатбот бұл сезімдерді тек шебер симуляциялайды, ол сізге жаны ашығандықтан емес, математикалық ықтималдықпен жауап береді.
Қазақстан бұл бағытта қандай қадамдар жасауы қажет?
- Мектеп қабырғасынан ағарту: Психикалық денсаулық пен гигиена негіздерін мектеп бағдарламасына енгізу арқылы психологтан ұялу (стигма) мәдениетін жою.
- Мамандар даярлау: Қазақ тіліндегі клиникалық психология мен психотерапия мамандарын даярлауға мемлекеттік гранттар мен инвестицияларды көбейту.
- Жедел желілерді дамыту: Еліміздегі 150 (психологиялық көмек) және 111 (балалар мен жасөспірімдерге арналған сенім телефоны) қызметтерін нақты қаржыландырумен қамтамасыз етіп, олардың жұмыс сапасын арттыру.
- Заңдық реттеу: Батыс елдерінің тәжірибесіне сүйеніп, кәмелетке толмаған балаларға арналған ЖИ-чатботтардың өзін «психолог» ретінде таныстыруына заңмен тыйым салу.
Жасанды интеллектке тым сенгіш болу — технологияның жетістігі емес, қоғамдағы жалғыздық пен рухани кризистің айқын симптомы. Адамдар чатботтан іздеген жылулық пен түсіністікті шынайы өмірде бір-бірінен таба алмаған кезде ғана алгоритмнің жетегінде кетеді. Сондықтан бұл мәселенің емі — технологияны жетілдіруде емес, біздің бір-бірімізге қаншалықты жанашыр әрі қолжетімді болуымызда.
