2026 жылдың 7 наурызынан бастап Қазақстанда медицина қызметкерлеріне шабуыл жасау — қарапайым бұзақылық немесе тұрмыстық қақтығыс емес, мемлекет ерекше қорғайтын тұлғаға қол сұғу ретінде бағаланатын болды. Бұл — соңғы жылдары Қостанай, Қарағанды, Көкшетау қалаларында дәрігерлерге жасалған қатыгез шабуылдар қоғамды дүр сілкіндіргеннен кейінгі мемлекеттің шұғыл реакциясы. Ендігі кезекте басты сұрақ «Заң бар ма?» емес (ол енді бар), «Бұл құжат ақ халатты жандарды нақты қорғай ала ма, әлде тек қағаз бетіндегі қаталдық болып қала бере ме?» деген арнаға ауысты. Бұл сұрақтың жауабы да біржақты емес. Мәселеге Qazaqtoday үңіліп көрді.
Мәселе қалай пісіп жетілді?
Бұл заң кездейсоқ пайда болған жоқ, оның артында жылдар бойы жиналған әлеуметтік ыза мен өзекті оқиғалар тізбегі тұр.
-
Ресми статистика: Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, 2019 жылдан бері Қазақстанда дәрігерлерге, фельдшерлерге және медбикелерге қатысты 280-нен астам шабуыл тіркелген. Бұл оқиғалардың сипаты өте ауыр: соңғы бес жылдағы қол жұмсау әрекеттерінің басым көпшілігі медицина қызметкерлерінің ауыр жарақат алуымен аяқталған.
-
Хронология мен деректер:
-
2023 жылдың қазаны (Көкшетау): Дене қызуы көтерілген балаға көмекке барған медицина қызметкерін екі ер адам аяусыз соққыға жықты.
-
2024 жылдың қаңтары (Қарағанды): Жедел жәрдем көлігінің аулада қалай қойылғанына наразы болған тұрғын жүргізушіні соққының астына алды.
-
2025 жылдың маусымы (Қарағанды): Облыстық балалар ауруханасында 38 жастағы ер адам дәрігерлерге шабуыл жасап, салдарынан медицина мамандары ми шайқалуы, түрлі сынықтар мен жарақаттар алды.
-
Дәл осы Қостанай мен Қарағандыдағы шулы оқиғалар саяси шешім қабылдауға негізгі серпін берді. 2025 жылдың шілдесінде Мемлекет басшысы медицина қызметкерлеріне күш қолдану әрекеттеріне жазаны қатаңдатуды тапсырды. Сөйтім, 2025 жылдың қарашасында Мәжіліс заң жобасын мақұлдап, 2026 жылдың 7 наурызынан бастап Қылмыстық кодекске енгізілген өзгерістер өз күшіне енді.
Дәйектер мен көзқарастар
1-дәйек. Жаңа заңның мәні — мамандыққа «ерекше мәртебе» беру
Заңның басты жаңалығы — тек жаза мерзімін ұзарту емес, дәрігердің құқықтық мәртебесін түбегейлі өзгертуінде. Бұған дейін дәрігерге қол көтеру қарапайым тұрмыстық төбелес ретінде қаралса, енді ол мемлекет ерекше қорғайтын тұлғаға қарсы жасалған қылмыс болып саналады. Қылмыстық кодекске енгізілген 380-3-бапқа сәйкес, медицина қызметкерлері мен жедел жәрдем жүргізушілері ерекше қорғалатын тұлғалар қатарына қосылды. Дәл мұндай мәртебе бұған дейін тек құтқарушыларға, құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне және орман инспекторларына ғана берілген болатын.
Заң авторлары бұл қадамды жаңалық емес, әділдікті қалпына келтіру деп есептейді. Депутат Асхат Аймағамбетовтің уәжі де қисынды: адам өмірін құтқаратын ақ халатты жандарға да құқық қорғаушылар сияқты мемлекеттік қорғау тетігі қажет. Жазаның көлемі де айтарлықтай күшейтілді: медицина қызметкерінің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін күш қолдану әрекеттері үшін жаңа заң бойынша 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған.
2-дәйек. Басты проблема — статистиканың «көрінбейтін» бөлігінде
Екінші дәйек заңның іс жүзіндегі ең әлсіз тұсын ашады. Ресми тіркелген 280 шабуыл — мәселенің шынайы ауқымын толық көрсетпейді. Заң авторларының өздері де мұны ашық мойындап отыр: ресми деректер — айсбергтің су бетіндегі бөлігі ғана, ал шынайы көрсеткіш бұдан кем дегенде 10 есе көп болуы мүмкін.
Бұл цифрлар неге көлеңкеде қалады? Себебі, медицина қызметкерлері өздерінің құқықтық тұрғыдан қорғалатынына сенбейді, әрі жұмыс уақытын созылмалы тергеу амалдарына жоғалтқысы келмейді. Дәл осы жерде іргелі қарама-қайшылық туындайды: жаза қаншалықты қатал болғанымен, дәрігер жүйеге сенбей, арыз жазбаса, бұл баптардың бәрі өлі күйінде қалады. Демек, мәселе тек баптың әлсіздігінде емес, жүйеге деген сенімнің төмендігінде. Бұл түйткілді тек қылмыстық кодекспен шешу мүмкін емес.
3-дәйек. Заң — жалаң жазалау емес, кешенді жүйе болуы шарт
Үшінші дәйек — ең прагматикалық ұстаным: жаза қылмыстың алдын алмайды, ол тек болған істің салдарын реттейді. Денсаулық сақтау министрі Ақмарал Әлназарова мәселенің мәнін дәп басты: дәрігерге жасалған шабуыл — тұрмыстық жанжал емес, қоғамдық қауіпсіздікке төнген қатер. Өйткені бір дәрігердің соққыға жығылуы — ондаған пациенттің қараусыз қалуына және жоспарлы операциялардың кейінге шегерілуіне әкеп соғады.
Осы себепті мемлекет тек Қылмыстық кодекспен шектелмей, техникалық қорғаныс тетіктерін де енгізе бастады:
-
Барлық медициналық мекемелер бейнебақылау жүйесімен, күзетпен және арнайы дабыл батырмаларымен қамтылуы тиіс.
-
Денсаулық сақтау министрлігі мен Ішкі істер министрлігі бірлесіп, ауруханалардағы қоғамдық тәртіпті сақтаудың кешенді тұжырымдамасын әзірлеп жатыр.
-
Астана мен Алматы қалаларында жедел жәрдем бригадаларына арнайы жетондар (бейнетіркегіштер) енгізілуде.
Бұл — жазалаудан бұрын, қылмысты болдырмауға бағытталған дұрыс қадам.
Салдар мен болжам: Бұл қарапайым қазақстандыққа нені білдіреді?
Жаңа заңның қоғамға әсері екіжақты сипатқа ие.
Ықтимал оң әсерлері:
-
Білікті кадрларды сақтап қалу: Дәрігерге жасалған шабуыл — тек жеке адамның трагедиясы емес, кадр тапшылығын тудыратын фактор. Шабуылдан кейін психологиялық соққы алып, мамандығынан біржола бас тартқан дәрігерлер аз емес. Заң оларды қорғау арқылы ауруханалардағы маман тапшылығын азайтуға септігін тигізеді.
-
Психологиялық тосқауыл: Ауыр жаза, жетондар мен дабыл батырмалары әлеуетті бұзақылар үшін психологиялық кедергі қалыптастырады.
-
Қоғамдық сигнал: Мемлекет бұл заң арқылы «дәрігерге қол көтеру — мемлекетке қол көтеру» деген қатаң позицияны білдірді.
Ықтимал тәуекелдер мен теріс әсерлері:
-
Декларациялық сипат: Егер тергеу органдары дәрігерлердің арызын қабылдаудан қашса немесе дәрігерлердің өздері үнсіз қалуды жөн көрсе, заң тек қағазда қалады.
-
Жанжалдың екіжақты табиғаты: Аурухананың қабылдау бөлімі — стресс деңгейі өте жоғары орта. Заң дәрігерді қорғаумен қатар, даудың ақ-қарасын әділ ажырататын тергеу сапасын талап етеді. Әйтпесе, пациенттің қызмет сапасына қатысты заңды наразылығы да «қылмыс» ретінде бағаланып кетуі мүмкін.
-
Түпкілікті себептердің жойылмауы: Агрессияның басты себептері — ұзын-сонар кезек, емдеу сапасына көңіл толмаушылық және жүйелі кемшіліктер. Жазалау тетігі бұл проблемаларды шешпейді. Медициналық қызметтің сапасы жақсармаса, агрессияның ошағы сақталып қала береді.
Заң — тек бастамасы ғана, шешім емес
Қазақстандағы бұл заңнамалық өзгеріс — ақ халаттыларды қорғау жолындағы өте маңызды әрі кешіккен қадам. Алайда, статистика көрсеткендей, ауыр жаза — мәселені толық шешпейді. Жүздеген тіркелген оқиғаның артында мыңдаған үнсіз қалған жағдайлар тұрса, мәселенің кілті баптың қаталдығында емес, дәрігердің құқық қорғау жүйесіне деген сенімінде жатыр.
Қазақстан үшін қазір үш практикалық қорытынды өзекті:
-
Заңның нақты жұмыс істеуі үшін дәрігерлердің құқықтық сауаттылығы мен арыз жазуға деген сенімін ояту керек.
-
Қылмыстық жаза техникалық алдын алу шараларымен (бейнебақылау, жетондар, күзет) қатар жүруі тиіс.
-
Агрессияны тудыратын негізгі жүйелік факторларды (кезек, сервистің төмендігі, кадр тапшылығы) жоймай, мәселені тек Қылмыстық кодекспен шешу мүмкін емес.
Сайып келгенде, ақ халатты жандарды қорғайтын ең сенімді қалқан — тек заңның қатал баптары емес, сол заңды мүлтіксіз орындайтын жұмыс істеуші жүйе және қоғамның медицина қызметкеріне деген шынайы құрметі мен мәдениеті. Заң — бұл ұзақ жолдың бірінші, бірақ ең маңызды қадамы ғана.
