Қазақстанның денсаулық сақтау саласы бүгінде үлкен тарихи трансформацияның алдында тұр. Мәжбүрлі әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС) жүйесі іске қосылған төрт жыл ішінде салаға құйылған қаржы көлемі еселеп артқанымен, пациенттердің ризашылығы мен қызмет сапасына қатысты сұрақтар әлі де күн тәртібінен түскен жоқ. Бүгінде Денсаулық сақтау министрлігі ұсынған «МӘМС 2.0» тұжырымдамасы – бұл жай ғана косметикалық түзету емес, қалыптасқан жүйелі дағдарыстан шығудың стратегиялық жолы. Бұл реформаның негізінде «ақша пациенттің соңынан жүруі тиіс» деген алғашқы қағиданы шынайы өмірге енгізу талпынысы жатыр. Бұл туралы QazaqToday.info ақпараттық порталы хабарлайды.
Неліктен ескі жүйе «ақсай» бастады?
Ең алдымен, қазіргі модельдің неге сын көтермейтінін түсіну маңызды. Ресми деректерге сүйенсек, МӘМС енгізілгелі бері денсаулық сақтау бюджеті екі еседен астам өсіп, 2,8 триллион теңгеге жетті. Алайда, бұл қаражаттың тиімділігіне қатысты күмән көп. Басты кедергі – тарифтердің нарықтық шынайылықтан алшақтығы. Көптеген медициналық манипуляциялардың құны нақты шығындарды жаппайды, соның салдарынан ауруханалар мен емханалардың берешегі қордаланып қалған. Бұл өз кезегінде медициналық ұйымдарды үнемдеуге мәжбүрлейді, ал үнемдеу бар жерде сапа ақсайды. Пациенттердің тар бейінді мамандарға көріну немесе қымбат диагностикалық тексерулерден (МРТ, КТ) өту үшін айлап кезек күтуі – осы теңгерімсіздіктің тікелей салдары.
Екінші бір күрделі мәселе – «сақтандырылмаған» азаматтардың тағдыры. Бүгінде 3,3 миллионнан астам қазақстандық жүйеден тыс қалып отыр. Олардың басым бөлігі – табысы тұрақсыз, өзін-өзі жұмыспен қамтығандар немесе бейресми секторда еңбек ететіндер. Бұл адамдар тек тегін көмектің ең төменгі пакетіне ғана иек арта алады, ал күрделі оталар немесе қымбат ем-дом олар үшін қолжетімсіз. МӘМС 2.0 осы әлеуметтік теңсіздікті жоюды көздейді.
МӘМС 2.0: Жаңашылдықтар мен батыл қадамдар
Министрліктің жаңа тұжырымдамасы бірнеше негізгі бағытқа сүйенеді. Ең алдымен, қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін жарна мөлшерлемесі қайта қаралмақ. 2025 жылдан бастап жұмыс берушілердің аударымдары кезең-кезеңімен артады, сонымен бірге мемлекеттің жеңілдікті санаттағы азаматтар (балалар, зейнеткерлер, мүгедектігі бар жандар) үшін төлейтін жарнасы да нарықтық деңгейге жақындатылады. Бұл қадам жүйеге қосымша «қан» құйып, медициналық қызметтердің тарифін әділ деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.
Тағы бір маңызды жаңалық – «Бірыңғай төлем» жүйесінің енгізілуі. Бұл өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтар үшін сақтандыру жүйесіне кіруді жеңілдетеді. Бұрын бірнеше инстанцияға төлем жасау керек болса, енді бір транзакция арқылы барлық әлеуметтік міндеттемелерді орындап, медициналық пакеттің толық иесі атануға болады.
Алайда, цифрландыру болмаса, бұл ақшаның бәрі «қара тесікке» кеткендей жоғалуы мүмкін. Денсаулық сақтау министрі Ақмарал Әлназарова бұл ретте ашықтыққа баса мән беріп отыр. Министрдің айтуынша, жаңа форматта әрбір емшара мен әрбір қабылданған дәрі цифрлық із қалдыруы тиіс. Бұл «приписка» деп аталатын, яғни іс жүзінде көрсетілмеген қызметтер үшін мемлекеттен ақша алу фактілерін түп-тамырымен жоюға бағытталған. Пациент өзінің «Жеке кабинеті» арқылы қай күні қай дәрігерде болғанын, оған қанша ақша жұмсалғанын көре алатын болады.
Сарапшылардың пікір-таласы: Үміт пен күдік
Реформа туралы пікірлер екіге жарылады. Ресми сектор, атап айтқанда Министрлік өкілдері, бұл қадамдарды «жүйені сауықтырудың жалғыз жолы» деп сипаттайды. Олардың пайымдауынша, жарнаны арттырмай және тарифтерді нарыққа сай етпей, сапалы медицина туралы айту мүмкін емес.
Ал тәуелсіз сарапшылар, оның ішінде денсаулық сақтау саласының менеджері Әли Нұрғожаев, мәселенің тереңде жатқанын алға тартады. Сарапшылардың пікірінше, тек ақша құю мәселені шешпейді. Олардың айтуынша, қазіргі кезде ТМККК (тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі) мен МӘМС пакеттерінің арасындағы шекара тым бұлыңғыр. Пациент қай жерде тегін, қай жерде сақтандыру есебінен емделіп жатқанын түсінбейді. Сарапшылар бұл екі пакетті біріктіріп, халыққа түсінікті «біртұтас пакет» жасауды ұсынады. Сонымен қатар, медициналық қордың (ӘМСҚ) жұмысын қайта қарап, оны тек «кассир» емес, сапаны бақылаушы белсенді институтқа айналдыру қажеттігін айтады.
Пациент үшін нәтиже қандай болмақ?
Егер МӘМС 2.0 жоспарланғандай іске асса, қарапайым қазақстандықтар не ұтады? Біріншіден, амбулаториялық деңгейдегі дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету жақсарады. Көптеген ауруларды ауруханаға жатпай-ақ, бастапқы кезеңде емдеуге мүмкіндік туады. Екіншіден, жекеменшік клиникалардың МӘМС аясында қызмет көрсетуге қызығушылығы артады. Бұл мемлекеттік емханалардағы кезектерді азайтып, пациентке таңдау құқығын береді.
Үшіншіден, скринингтік бағдарламалар мен профилактикалық тексерулердің сапасы артуы тиіс. Реформаның түпкі мақсаты – ауруды емдеу емес, оның алдын алу. Бұл халықтың орташа өмір сүру ұзақтығының артуына және созылмалы аурулардың асқыну деңгейінің төмендеуіне алып келуі керек.
Түйін
МӘМС 2.0 – бұл тек қаржылық модель емес, бұл еліміздегі медициналық этика мен жауапкершіліктің жаңа белесі. Реформаның табысты болуы министрліктің қаншалықты ашық жұмыс істейтініне, цифрлық тетіктердің пәрменділігіне және халықтың осы жүйеге деген сеніміне тікелей байланысты. Әрине, қарсылықтар мен кедергілер болуы заңды, бірақ денсаулық сақтау саласындағы іргелі өзгерістерсіз мемлекеттің ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз ету мүмкін емес.
Ең бастысы, бұл реформа қағаз бетіндегі есептер үшін емес, әрбір азаматтың денсаулығы мен өмірінің қауіпсіздігі үшін жасалуы тиіс. Ендігі кезек – нақты іс-қимылда. Жүйенің тиімділігін уақыт пен пациенттердің алғысы көрсететін болады.
Суретті ЖИ жасады
