Сурет: Wikipedia.org
1986 жылдың желтоқсаны — қазақ тарихындағы ең ауыр әрі ең арлы кезеңдердің бірі. Алматының қақ ортасында алаңға шыққан жастардың көпшілігі небәрі 16–25 жас аралығында еді. Студент, жұмысшы, ауылдан жаңа келген бозбала мен бойжеткендер. Олар қолына қару алған жоқ, билікке қарсы төңкеріс ұйымдастырған жоқ. Олар тек әділетсіздікке қарсы үн қатты. Бірақ сол үн үшін өмірімен, жастығымен, тағдырымен төледі.
Ресми деректер мен архив материалдарына сүйенсек, Желтоқсан оқиғасына қатысқандардың басым бөлігі — жоғары оқу орындарының студенттері болған. Мәселен, Қайрат Рысқұлбеков 21 жаста еді. Ләззат Асанова — 18 жаста. Сабира Мұхамеджанова — 16 жаста ғана. Бұл — мектеп партасынан енді тұрған, өмірдің дәмін енді сезіне бастаған жас. Сол жаста біз не істеп жүрдік? Арман құрып, болашақты ойлап, қауіпсіз өмір сүрдік. Ал олар сол жаста ұлт намысы үшін алаңға шықты.
Желтоқсаншылардың батылдығы — алдын ала жоспарланған ерлік емес, іштен шыққан ардың дауысы еді. Олар «ел басқару Мәскеуден шешілмеуі керек» деген қарапайым, бірақ сол кезең үшін қауіпті ойды айтты. Бейбіт шеруге шыққан жастарға қарсы әскер, милиция, арнайы жасақ қолданылды. Куәгерлердің естеліктері мен ресми емес деректерде соққыға жығу, қамау, азаптау фактілері жеткілікті. Бұл — эмоция емес, тарихта тіркелген шындық.
Кейінгі тергеу мен сот процестері де әділ болмады. Кінәсіз жастар «ұлтшыл», «бұзақы» атанып, оқудан шығарылды, түрмеге қамалды, кейбірі жұмбақ жағдайда қаза тапты. Тәуелсіздік алғаннан кейін ғана олардың көпшілігі ақталды. Бірақ ақтау — кеткен өмірді, үзілген тағдырды қайтарып бермейді.
Желтоқсан — жас буынның қорықпай сөйлей алатынын дәлелдеген кезең. Ол кезде ақпарат жоқ, әлеуметтік желі жоқ, халықаралық қолдау жоқ еді. Бірақ намыс бар еді. Сол намыс бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның іргетасына айналды. Бұл — пафос емес, тарихи сабақтастық.
Бүгін біз сол желтоқсаншылардың жасына келіп, тіпті асып та кеттік. Бірақ сол жаста олардың жасағанын жасай алар ма едік? Бұл сұраққа әркім іштей жауап берсін. Бір анық нәрсе бар: егер сол жас желтоқсаншылар алаңға шықпағанда, тәуелсіздік тарихы мүлде басқаша жазылар еді.
Желтоқсан — өткеннің ғана емес, бүгіннің де айнасы. Жас желтоқсаншылар бізге ерлік жаспен өлшенбейтінін, азаматтық ұстаным лауазымға тәуелді емес екенін көрсетті. Олардың жасы — біздің ар-ожданымыздың өлшемі.
