XXI ғасырдың үшінші онжылдығында адамзат баласы бұрын-соңды болмаған цифрлық трансформацияны бастан кешуде. Бұл процестің ең осал буыны – кәмелетке толмағандар. Қазақстанда соңғы жылдары балалардың қауіпсіздігі, кибербуллинг және әлеуметтік желілердің өскелең ұрпақ психологиясына әсері мәселесі мемлекеттік деңгейдегі басымдыққа ие болды. Бүгінде күн тәртібінде тұрған ең өзекті сұрақ: Қазақстан 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желілерге кіруін заңмен шектеуге дайын ба? Бұл туралы QazaqToday басылымы зерттеп көрді.
Цифрлық джунгли және бала қауіпсіздігі
Қазақстандағы интернет-кеңістік соңғы бес жылда балалар үшін тек білім мен ойын алаңы емес, сонымен бірге нақты қауіп-қатер көзіне айналды. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, қазақстандық жасөспірімдердің 80%-дан астамы әлеуметтік желілерді күнделікті пайдаланады. Алайда, бұл еркіндіктің көлеңкелі жағы – кибербуллинг, деструктивті діни ағымдардың үгіт-насихаты, есірткі саудасының жасырын жарнамасы және «көк кит» секілді қауіпті ойындардың қайта жаңғыруы.
Мемлекет бұл мәселеге «тыйым салу» призмасы арқылы қарауды бастады. Бұл тек эмоционалды шешім емес, әлемдік трендтерге (Австралия, Франция, АҚШ-тың кейбір штаттары) негізделген қадам. Бірақ Қазақстанның құқықтық және техникалық ландшафты мұндай қатаң норманы қабылдауға қабілетті ме?
Заңнамалық негіз: Норма жүзеге асырудың қай сатысында?
Қазіргі уақытта балалардың әлеуметтік желілерді пайдалануын шектеу туралы мәселе ҚР Парламенті Мәжілісінде белсенді талқыланып жатыр. Бұл норма «Масс-медиа туралы» заң аясында және балалардың құқықтарын қорғауға бағытталған заңнамалық түзетулер шеңберінде қарастырылуда.
Мемлекеттік органдардың ұстанымы:
- Мәдениет және ақпарат министрлігі: Бұл орган негізінен контентті бақылауға жауапты. Министрлік өкілдері әлеуметтік желі әкімшіліктерімен (Meta, TikTok, Google) тікелей байланыс орнату арқылы балаларға зиянды контентті шектеу механизмін қарастыруда.
- Оқу-ағарту министрлігі: Министрлік мектеп қабырғасында смартфондарды пайдалануды шектеуді қолдай отырып, виртуалды әлемдегі шектеулердің білім сапасына әсерін зерделеуде. Олардың негізгі ұстанымы – баланың назарын оқуға аудару және кибербуллингтің алдын алу.
Қазіргі саты – заң жобасын әзірлеу және қоғамдық талқылау кезеңі. Нақты заң әлі күшіне енген жоқ, бірақ оның концепциясы мемлекеттік аппарат ішінде мақұлданған.
Бұл мәселеде сарапшылардың пікірі біркелкі емес. Бірі шектеуді қолдаса, екіншісі оның орындалуына күмәнмен қарайды.
Динара Зәкиева, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл: Ол балалардың қауіпсіздігі үшін әлеуметтік желілердегі жауапкершілікті күшейтуді жақтайды. Өз сөздерінде ол былай деп атап көрсетті:
«Біз балаларымызды интернеттегі қауіпті контенттен, соның ішінде суицидке итермелейтін топтардан қорғауымыз керек. Әлеуметтік желілерде жас шектеуін енгізу және оны қатаң бақылау – бұл баланың құқығын шектеу емес, оның өмірін сақтау құралы».
Асхат Аймағамбетов, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты: Депутат бұл мәселенің техникалық жағына және ата-ана жауапкершілігіне баса назар аударады:
«Заң жүзінде тыйым салу оңай, бірақ оны қалай іске асырамыз? Егер бала ата-анасының телефонымен кірсе немесе жасын өтірік көрсетсе, оны кім тексереді? Бізге тек тыйым емес, жұмыс істейтін механизм керек. Сондай-ақ, ата-аналардың цифрлық сауаттылығын арттырмай, бұл мәселе шешілмейді».
Халида Әжіғұлова, заңгер, құқық қорғаушы: Заңгер халықаралық тәжірибе мен құқықтық жауапкершілікке тоқталады:
«Көптеген дамыған елдерде 13-16 жасқа дейін ата-ананың рұқсатынсыз тіркелуге болмайды. Қазақстанда да осындай норма қажет, бірақ ол үшін әлеуметтік желі алпауыттарымен (Meta, ByteDance) келісім жасалуы тиіс. Платформалар пайдаланушының жасын растауға міндеттелуі керек».
Қоғамдық дайындық: Психологиялық және техникалық кедергілер
Қазақстан қоғамы бұл реформаға толықтай дайын деп айту қиын. Мұның бірнеше себебі бар:
- Цифрлық сауаттылықтың төмендігі: Көптеген ата-аналар «ата-ана бақылауы» (Parental Control) функцияларын қолдана алмайды немесе одан хабарсыз.
- Баламаның жоқтығы: Егер бала TikTok-тан кетсе, ол қайда барады? Қазақстанда балалар мен жасөспірімдерге арналған сапалы, қызықты отандық цифрлық контент немесе әлеуметтік платформалар тапшы.
- Техникалық айналып өту жолдары: Жастар арасында VPN қолдану, жалған аккаунттар ашу немесе шетелдік сим-карталарды пайдалану арқылы шектеулерді айналып өту мәдениеті қалыптасқан.
Іске асыру механизмі: Бұл қалай жұмыс істемек?
Мемлекет ұсынып отырған негізгі тетіктер келесідей:
- Биометриялық верификация (Face ID): Әлеуметтік желіге тіркелу кезінде пайдаланушының бет-әлпетін тану арқылы оның жасын анықтау.
- ЖСН арқылы тіркеу: Тіркелу процесін мемлекеттік деректер базасымен (eGov) интеграциялау. Бұл жасты 100% дәлдікпен анықтауға мүмкіндік береді, бірақ жеке деректердің құпиялылығы мәселесін туындатады.
- Ата-ананың цифрлық рұқсаты: Бала тіркелген кезде ата-ананың телефонына хабарлама барып, ол арнайы электронды қолтаңба немесе код арқылы рұқсат беруі тиіс.
Тыйым салу – шешім бе?
Қазақстанда балалардың әлеуметтік желілерді пайдалануын шектеу – бұл мәжбүрлі қадам. Алайда, тек заңдық тыйым салу арқылы мәселені шешу мүмкін емес.
Түйін:
- Кешенді тәсіл: Тыйым салумен қатар, мектептерде цифрлық гигиена пәнін енгізу қажет.
- Ата-ана жауапкершілігі: Мемлекет полиция ролін атқармауы тиіс; негізгі сүзгі – отбасы.
- Отандық контент: Балаларға қауіпсіз әрі қызықты балама ұсыну маңызды.
Бұл норманың жүзеге асуы Қазақстанның халықаралық ІТ-корпорациялармен келіссөз жүргізу қабілетіне және қоғамның цифрлық мәдениетіне тікелей байланысты болады. Тыйым салу – бұл қалқан, бірақ баланың басты қорғанысы – оның санасындағы сүзгі.
Суретті ЖИ жасады
