Соңғы жылдары қоғамда бір парадокс жиі айтылып жүр: медициналық университетте 7–9 жыл оқып, интернатура мен резидентурадан өткен жас дәрігердің табысы кей жағдайда жеткізу қызметіндегі курьердің айлығынан төмен болуы мүмкін. Әлеуметтік желіде бұл мысалдар қызу талқыланады. Бірі мұны «қоғамдық әділетсіздік» десе, екіншісі «нарықтың заңы» дейді. Осы мәселені QazaqToday.info ақпараттық порталы зерттеп көрді.
Шын мәнінде, мәселе эмоцияда емес. Бұл – еңбек нарығындағы құрылымдық айырмашылықтардың көрінісі.
Нарық өз заңымен жүреді
Курьерлік қызмет – соңғы он жылда қарқынды дамыған платформалық экономиканың өнімі. Тамақ жеткізу, онлайн-сауда, маркетплейстер – бәрі нақты сұранысқа негізделген. Тапсырыс көп болса, табыс өседі. Баға динамикалық түрде өзгеріп отырады. Жұмыс уақыты икемді. Кей курьерлер күніне 10–12 сағат еңбек етіп, табысын бірнеше есеге арттыра алады.
Бұл жерде жалақы «маңыздылықпен» емес, ақша айналымымен өлшенеді. Клиент төлейді – сервис алады – платформа комиссия ұстайды – қызметкер табыс табады. Барлығы нарықтық тізбекпен жүреді.
Ал медицина – мүлде басқа модель. Дәрігердің жалақысы тікелей нарық сұранысына емес, тарифке, бюджетке, міндетті медициналық сақтандыру қорына тәуелді. Қанша науқас қабылдаса да, табысы белгілі бір шектен аса бермейді. Бұл – реттелетін сектор.
Яғни салыстыру кезінде екі түрлі экономикалық жүйе қақтығысады:
бірі – нарықтық, екіншісі – мемлекеттік.
«Бұл бюджеттік саясаттың салдары»
Экономист, AERC кеңесшісі Олжас Құдайбергенов түрлі сұхбаттарында мемлекеттік сектордағы жалақы мәселесін құрылымдық проблема ретінде бағалап келеді. Оның айтуынша:
«Мемлекеттік сектордағы, соның ішінде медицина мен білім беру саласындағы төмен жалақы – бұл бюджеттік саясаттың салдары. Жалақы өсіп жатқанымен, ол инфляцияны қуып жете алмайды. Егер адам капиталының сапасын сақтағымыз келсе, медицинаға бөлінетін қаржының ЖІӨ-дегі үлесін кемінде 5 пайызға жеткізу керек».
Бұл жерде негізгі түйін – медицина табысы нарықпен емес, бюджет мүмкіндігімен шектеледі. Ал бюджет әрдайым шектеулі.
Дегенмен, курьер табысының жоғары болуы оның артықшылығы ғана емес, тәуекелі де бар. Көп жағдайда әлеуметтік кепілдік әлсіз, табыс тұрақсыз, еңбек шарты формалды емес. Ертең сұраныс азайса, табыс та төмендейді. Ал дәрігер мамандығы ұзақ мерзімді тұрақтылық береді.
Бірақ жастар үшін бұл айырмашылық әрдайым шешуші фактор бола бермейді.
Бедел ұғымы өзгеріп жатыр
Бұрын дәрігер болу – мәртебе еді. Ата-ана баласын медицинаға түсіруді мақтан көретін. Қазір де бұл түсінік жойылған жоқ. Бірақ табыс мәселесі алдыңғы орынға шықты.
Егер сегіз жыл оқып, үлкен жауапкершілік алып, тәуліктік кезекшілікке шығып, эмоционалдық күйзеліске ұшыраған маман ай соңында платформалық сервисте істейтін адамнан аз табыс тапса, жастардың прагматикалық шешім қабылдауы заңды.
Салдары қандай?
Біріншіден, жас мамандар жеке секторға кетеді. Жеке клиникаларда табыс жоғары. Екіншіден, шетелге көшу үрдісі күшейеді. Үшіншіден, медицинаға түсуге деген қызығушылық төмендеуі мүмкін.
Бұл бірден байқалмайды. Бірақ 10–15 жылдан кейін кадр тапшылығы сезілуі ықтимал.
Мәселе – жалақыда ғана емес
Дәрігер еңбегі тек табыспен өлшенбейді. Оның жауапкершілігі – адамның өмірі мен денсаулығы. Мұндай саланың қаржылануы тек нарықтық логикаға сүйенбеуі тиіс.
Курьер табысының өсуі – технологиялық прогрестің нәтижесі. Онлайн-сервистер өмір салтымызды өзгертті. Бұл – нарықтың табысы.
Ал дәрігер табысының салыстырмалы төмендігі – мемлекеттік сектордың шектеулі мүмкіндігінің көрінісі.
Сұрақ «кім көп табады?» дегенде емес.
Сұрақ – стратегиялық маңызы бар салаларға қоғам қандай басымдық береді?
Егер медицина жеткілікті қаржыланбаса, оның салдары ұзақ мерзімді болады. Ауылдық аймақтарда дәрігер тапшылығы артады. Жеке медицина күшейіп, әлеуметтік теңсіздік тереңдеуі мүмкін. Ақылы қызметке қолы жететіндер мен жетпейтіндердің арасындағы алшақтық ұлғаяды.
Бұл тек экономикалық мәселе емес, әлеуметтік тұрақтылық мәселесі.
PS
Дәрігердің курьерден аз табуы – қоғам құндылықтарының күйреуі емес. Бұл – екі түрлі экономикалық модельдің айырмашылығы.
Бірақ стратегиялық салалар нарық логикасына толық тәуелді болып қалса, ұзақ мерзімде адам капиталы әлсірейді. Ал адам капиталы – кез келген елдің басты ресурсы.
Медицинаға инвестиция – шығын емес, болашаққа салынған қор. Бүгінгі парадокс – ертеңгі дағдарыстың белгісі болмауы үшін, еңбек құнын бағалау саясаты қайта қаралуы тиіс. Әйтпесе, қоғам бір күні «неге дәрігер тапшы?» деген сұраққа кеш жауап іздеуі мүмкін.
Суретті ЖИ жасады
