Сәкен Сейфуллиннің туғанына 132 жыл: ақын, саясаткер, репрессия құрбаны

15 қазан — қазіргі қазақ әдебиетінің негізін қалаған, мемлекет қайраткері Сәкен Сейфуллиннің туған күні. Ақмола уезінің көшпелі ауылында дүниеге келген бала кейін Қазақ АКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасы әрі Жазушылар одағының алғашқы басшысы болды. 43 жасында ол репрессия құрбанына айналды. Бүгін ақынның туғанына 132 жыл толып отыр.

Бұл туралы Qazaqtoday.info сайты хабарлайды.

Сәдуақас Сейфоллаұлы Сейфуллин 1894 жылы 15 қазанда Ақмола уезінің Нілді болысында (қазіргі Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы) өмірге келді. Халық оны «Сәкен» деп атап кеткен.

Оның өмір жолының негізгі кезеңдері мынадай:

1913–1916 жылдары Омбы мұғалімдер семинариясында білім алып, мұғалім болып қызмет етті. 1914 жылы тұңғыш өлеңдер жинағы «Өткен күндер» жарық көрді. 1918 жылы Ақмолада Кеңес өкіметінің орнауына қатысып, ақ гвардияшылардың тұтқынына түсті, Анненков атаманының «өлім вагонында» азап шегіп, кейін қашып шықты. 1922–1925 жылдары Қазақ (қырғыз) АКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасы болды — қазіргі өлшеммен айтсақ, үкімет басшысы. 1934 жылы Қазақстан Жазушылар одағын құрып, оның алғашқы төрағасы ретінде сайланды. 1937 жылы «халық жауы» деген айыппен тұтқындалды. 1938 жылы Алматыда атылды; дереккөздерде нақты күні екі түрлі көрсетіледі: 25 ақпан және 25 сәуір. 1957 жылы, Сталин қайтыс болғаннан кейінгі жылымық кезеңінде, толық ақталды.

Сәкен Сейфуллин қазақ поэзиясын жаңа мазмұнмен байытқан автор. «Асау тұлпар» (1922), «Экспресс» (1926), «Советстан» (1925) жинақтары қазақ өлеңіне жаңа тақырып пен ырғақ әкелді.

Ең ірі еңбектерінің қатарында «Тар жол, тайғақ кешу» (1927) — 1916–1920 жылдардағы оқиғаларды өз көзімен көрген адамның тарихи-мемуарлық романы бар. Бұл кітап сол кезеңнің ең құнды деректі куәліктерінің бірі саналады. «Көкшетау» (1929) поэмасында табиғат пен халық аңызы қатар өрілген. «Қызыл сұңқарлар» (1920) мен «Бақыт жолына» — қазақ драматургиясының алғашқы үлгілері. «Айша», «Жер қазғандар» (1928), «Жемістер» (1935) — прозалық шығармалары.

Сәкен, Ілияс Жансүгіров және Бейімбет Майлин — үшеуі де 1894 жылы туған. Халық оларды «Үш бәйтерек» деп атап кеткен. Үшеуі де 1937–1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргінде атылды.

Сәкен Сейфуллинді тек әдебиетпен шектеу қате болар еді. Ол композитор ретінде де танымал — «Тау ішінде» әні бүгінге дейін айтылады. Домбыраны жетік меңгерген ол «Сәкен сері» атанған. Журналист және редактор ретінде «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде басшылық жасады. 1934 жылдан Қазақ коммунистік журналистика институтының профессоры болды. Әдебиет тарихшысы ретінде қазақ ауыз әдебиетін жинап, жүйелеген алғашқы ғалымдардың бірі болды, «Қазақ әдебиеті» атты оқулық жазды.

Сәкен Сейфуллиннің тағдыры — ХХ ғасырдағы қазақ зиялыларының ортақ тағдыры. Ол жаңа өкіметке шын сенді, оны құрысты, бірақ сол өкімет оны жойды. Бұл парадокс тарихшылар арасында әлі күнге дейін пікірталас тудырады: кейбірі оны ұлттық мүдде үшін жүйенің ішінен күрескен тұлға деп бағаласа, кейбірі саяси таңдауын сынға алады.

Бір нәрсе даусыз: «Тар жол, тайғақ кешу» болмаса, 1916 жылғы көтеріліс пен азамат соғысы жылдарын біз құрғақ архив құжаттары арқылы ғана білер едік.

Бүгінде Астанада Сәкен Сейфуллиннің мемориалдық музейі жұмыс істейді. Қарағанды техникалық университеті (ҚарТУ) мен Астанадағы Аграрлық университет оның есімімен аталады. Жаңаарқа ауданындағы тарихи-өлкетану музейінде ақынның жеке заттары — шапаны, қамшысы, етігі, шәйнегі — сақтаулы. 2024 жылы, 130 жылдық мерейтойына орай, бұл жәдігерлер Ұлытау облысы бойынша көшпелі көрмеге шығарылды. Шығармалары мектеп бағдарламасына енген, кітаптары электронды форматта еркін қолжетімді.

132 жыл — дөңгелек мерейтой емес. Бірақ Сәкен сияқты тұлғаны тек дөңгелек даталарда еске алу — оның мұрасына қиянат. Бүгін «Тау ішінде» әнін бір тыңдап, не «Тар жол, тайғақ кешу» романын бір парақтап қою да — тағзым.