Үш есе өскен қаржы, 1120 мектеп және 655 мың грант: Тоқаев реформалары нәтижеге қалай айналып жатыр?

2026 жылдың 26 тамызында Астанада өткен Республикалық тамыз конференциясында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев білім саласы бойынша жиынтық есеп берді. Сандар әсерлі: соңғы жеті жылда салаға бөлінетін қаржы үш есе артып, 6,4 триллион теңгеге жетті; бес жылда 1 120 мектеп салынып, миллионнан астам оқушы орны ашылды; 5 мыңнан астам ауыл мектебінің материалдық-техникалық базасы жаңартылды; 7 мыңнан астам заманауи пән кабинеті жабдықталды. Екі жыл бұрын басталған «Келешек мектептері» жобасы аясында 460 мың оқушыға арналған 217 мектеп бой көтерді.

Бірақ дәл сол сөзінде Президент бір маңызды ескерту жасады: «Мерейтойлық нәтижеге мәз болып, тоқмейілсуге әлі ерте». Ал одан бұрын ол бұрынғы реформалардың жүйесіз әрі ойластырылмаған болғанын ашық сынап, «реформа үшін реформадан» бас тартуды талап еткен еді.

Мектеп — бұл реформаның бір ғана қабаты. Жоғары білім мен ғылымда да сандар бірдей ауқымды: жеті жылда 655 680 білім беру гранты бөлініп, оған 1,5 триллион теңге жұмсалды; студенттік жатақханалардағы орын тапшылығы ондаған мың орынға қысқарды; елде 33 шетелдік университеттің филиалы жұмыс істей бастады. Демек, талдау мектеп қабырғасымен шектеле алмайды.

Сонда негізгі сұрақ қалай қойылуы керек? Ақшаның қайда кеткені ме, әлде ол сыныптағы сабаққа қалай айналғаны ма? Осы мақалада 2019 жылдан бергі реформалардың нәтижесін бірнеше өлшем бойынша талдаймыз. Талдауға қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі Майра Мәлікқызы Маликтің пікірін қостық — өйткені кез келген білім реформасының соңғы инстанциясы министрлік емес, сынып бөлмесі.

Жеті жылдың хронологиясы
2019 жылдан бергі өзгерістерді шартты түрде бес толқынға бөлуге болады:
• Инфрақұрылымдық толқын — мектеп салу, үш ауысымды оқытуды азайту, ауыл мектептерін жаңарту. Ресми бағалау бойынша, 2019 жылдан бері саланың шығыны 2 триллион теңгеден 6,4 триллионға өсті, оның шамамен 65 пайызы мұғалімдердің еңбекақысына бағытталады;
• Мәртебе толқыны — «Педагог мәртебесі туралы» заңның қабылдануы, жалақының көтерілуі, 5 қазанның мұғалімдердің кәсіби мерекесі ретінде бекітілуі;
• Стандарт толқыны — «Келешек мектептері» жобасы, оны үш жыл ішінде барлық білім ұйымына таратуға берілген тапсырма;
• Цифрлық толқын — 2026 жылдың 6 қаңтарында қол қойылған жарлықпен бұл жыл «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» деп жарияланды;
• Халықаралық интеграция толқыны — 2021 жылдан бері 40 стратегиялық әріптестік орнатылды: филиал, франшиза, жаһандық кампус және консорциум форматында. Солардың нәтижесінде елде Ұлыбритания, Ресей, АҚШ, Қытай, Оңтүстік Корея, Германия, Франция, Италия, Венгрия және Польша университеттерінің 33 филиалы ашылды.
Ауыл білімі бойынша бөлек сурет бар: елдегі мектептердің 65 пайызы ауылда орналасқан, онда 1,5 миллионнан астам бала оқиды және 214 мыңға жуық педагог жұмыс істейді. 2019 жылдан бері ауылда 511 мектеп салынған, оның 84-і — «Келешек мектептері».

1. Қаржы мен нәтиже: қай сұрақ дұрыс қойылған?
Үш есе өскен қаржы білім сапасының да соған пропорционал өсуін білдіре ме? Бұл — реформаның ең жиі талқыланатын тұсы.

Майра Мәлікқызы бұл байланысты тым қарапайым қоюға қарсы:

«Мұндай инвестицияның нәтижесін бірден PISA көрсеткішінен іздеу дұрыс болмас еді. Өйткені мектеп салу, үш ауысымды оқытуды азайту, ауыл мектебінің жағдайын жақсарту, жаңа кабинеттер ашу — білім сапасының инфрақұрылымдық негізін қалыптастырады. Ал оның оқушының функционалдық сауаттылығына, сыни ойлауына және академиялық нәтижесіне айналуы үшін уақытпен қатар мұғалімнің кәсіби сапасы, оқу бағдарламасының мазмұны, оқыту әдістемесі мен мектептегі басқару мәдениеті шешуші рөл атқарады».

Оның бағалауынша, халықаралық деректер де біржақты қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді: «PISA-2022-де Қазақстанның математика және оқу сауаттылығы бойынша нәтижелері 2018 жылмен шамалас болды, ал жаратылыстану сауаттылығы бойынша көрсеткіш жоғары».
Бірақ мұғалім бұл жерде тоқтап қалмайды — ол сұрақтың өзін ауыстыруды ұсынады:

«Бүгінгі негізгі міндет — «қанша қаржы бөлінді?» деген сұрақтан «сол қаржы оқушының білім сапасына қалай айналды?» деген сұраққа көшу. Яғни ендігі кезеңде инвестицияның тиімділігі әр мектеп пен әр өңір деңгейінде өлшенуі керек».
Бұл — реформаның келесі кезеңіне берілген ең нақты талап: салынған мектептің саны емес, сол мектептен шыққан түлектің сапасы басты көрсеткішке айналуы тиіс.

2. «Келешек мектептері»: ғимарат теңсіздікті жоя ма?

217 мектеп — елдегі шамамен 7 мың мектептің 3 пайызына жуығы. Президент бұл жобаның тәжірибесін үш жылда барлық білім ұйымына таратуды, ал «Келешек мектептерін» озық әдістемелерді сынақтан өткізу орталығына айналдыруды тапсырды. Жауапкершілік Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясына жүктелді.
Мұғалім бұл жерде нақты шекара сызады:

«Баланың білім сапасын ғимарат емес, сол ғимараттың ішінде жүріп жатқан сабақ анықтайды. Сондықтан «Келешек мектептері» жобасының құндылығын тек жаңа нысандар санымен өлшемес едім. Оның басты нәтижесі — мұғалімге сапалы сабақ өткізуге жағдай жасауында».

Ауыл мен қала арасындағы теңсіздікке қатысты оның ұстанымы одан да нақты:

«Біз кейде ауыл мен қала арасындағы теңсіздікті материалдық жағдаймен ғана байланыстырамыз. Меніңше, мәселе тереңірек. Ауыл баласына тек жаңа мектеп емес, мықты мұғалімге, сапалы бағдарламаға, үздік әдістемеге, зертхана мен цифрлық білім ресурстарына қаладағы баламен бірдей қолжетімділік қажет».

Осыдан нақты әрі өлшенетін ұсыныс туады: «Келешек мектептерінің» тәжірибесін таратқанда ғимараттың моделін емес, сапалы сабақтың моделін тарату керек. Яғни озық әдістемені ауыл мұғаліміне жеткізу, педагогтердің өзара тәжірибе алмасуын күшейту, кәсіби дамуын нақты қолдау.

3. Педагог мәртебесі: заң бар, ал орындалуы қандай?

«Педагог мәртебесі туралы» заң — реформаның ең көп аталатын жетістігі. Президент тамыз конференциясында мұғалімдердің құқықтық және әлеуметтік кепілдіктерінің кеңейгенін, соңғы үш жылда үш педагогтің «Қазақстанның Еңбек Ері» атағына ие болғанын, шамамен 100 мұғалімнің жоғары құрметті атақ алғанын айтты.

Майра Мәлікқызы заңның нақты нормаларын да, оның шекарасын да көрсетеді:

«Заңның ең үлкен нәтижесі: мұғалім еңбегінің құны, педагогтердің жалақысының өсуі, біліктілік санатына, ғылыми дәрежесіне, тәлімгерлікке байланысты қосымша төлемдер жүйесі қалыптасты. Бірақ мұғалімнің мәртебесін тек жалақымен өлшеуге болмайды. Мәртебе — мұғалімнің уақытына, кәсіби пікіріне және еңбегіне құрметтен басталады».

Қағазбастылыққа қатысты ол заңның нақты қорғанышын атайды: мұғалімді кәсіби міндетіне қатысы жоқ жұмысқа тартуға, заңнамада көзделмеген есептілікті талап етуге жол берілмейді, ал 2026 жылдан бастап бір құжатты қағаз және электрондық түрде қатар жүргізуді міндеттеуге тыйым салынды.

«Сондықтан мәселе енді заңның бар-жоғында емес, оның әр мектепте қаншалықты дұрыс орындалып жатқанында деп ойлаймын».

Бұл — бүкіл реформа блогының түйінді тұжырымы: норма мен тәжірибе арасындағы алшақтық. Дәл сол конференцияда педагогтер қосымша жүктеменің көзі ретінде аттестаттауды атаған соң, Президент оны жеңілдетуді, бірақ жоймауды, яғни талаптарды оңтайландырып, жүйені барынша түсінікті әрі ашық етуді тапсырды.
Мұғалімнің кетуіне қатысты пікірі де бір факторға сүйенбейді:

«Мұғалімді мектепте ұстап қалатын нәрсе — лайықты жалақымен қатар, әділ басқару, кәсіби еркіндік, психологиялық қолайлы орта, нақты жұмыс жүктемесі және еңбегінің бағалануы. Мұғалім мектепке шаршап келмеуі керек, ол сыныпқа жаңа идеямен, балаға берері бар маман ретінде кіруі керек».

4. Жан басына қаржыландыру: идея мен бақылау

Президент жекеменшік мектептерді мемлекеттік қаржыландыру тәсіліне шағымдардың жиі түсетінін айтып, жүйені шұғыл реформалауды тапсырды. Бұл — реформаның ең нәзік тұстарының бірі, өйткені мұнда қаржылық бақылау мен білім нарығының дамуы түйіседі.
Мұғалімнің позициясы теңгерімді:

«Жан басына шаққандағы қаржыландырудың негізгі идеясын қолдаймын: қаржы мектептің мәртебесіне емес, оқушының білім алуына бағытталуы керек. Бұл тетік жекеменшік мектептердің дамуына мүмкіндік беріп, әсіресе оқушы орны тапшы өңірлерде мемлекеттік білім беру жүйесіне қосымша ресурс қалыптастырды. Бірақ кез келген қаржыландыру моделі уақыт өте келе қайта қарауды қажет етеді».

«Бұл мүмкіндікті кім пайдаланып кетті?» деген сұраққа ол нақты ұйымдарды атаудан бас тартады: оған құқықтық және қаржылық бағаны тек тиісті мемлекеттік органдар нақты тексеру нәтижесінде бере алады. Ал реформаның бағыты туралы ұсынысы айқын — ол адал жұмыс істейтін мектептердің дамуына кедергі келтірмей, мемлекеттік қаржының ашықтығы мен жауапкершілігін күшейтуге бағытталуы тиіс.

5. Тұрақтылық мәселесі: жүйе тұлғаға тәуелді болмауы керек

Президенттің өз сыны — бұрынғы реформалардың жүйесіздігі — ең ауыр әрі ең құрылымдық мәселені көтереді: министр ауысқан сайын бағыт неге өзгереді?

Майра Мәлікқызы бұған мұғалімнің күнделікті тәжірибесінен шығатын жауап береді:

«Мектеп эксперимент алаңы емес. Әр өзгерістің артында баланың білімі, мұғалімнің еңбегі және ата-ананың сенімі тұр. Сондықтан мәселе министрдің ауысуында емес, жүйенің белгілі бір тұлғаға тәуелді болмауында. Білімнің стратегиялық бағыты мемлекеттік деңгейде ұзақ мерзімге бекітіліп, кез келген жаңа бастама сол бағыттың жалғасы болуы керек».
Оның ұсынған институционалдық тежегіші нақты әрі тексерілетін: әр өзгеріс алдымен мектепте өзінің тиімділігін дәлелдеуі керек — ғылыми-педагогикалық тұрғыдан негізделіп, апробациядан өтіп, мұғалім мен оқушыға түсіретін жүктемесі бағаланып, содан кейін ғана кең көлемде енгізілуі тиіс. Бұл — Президенттің «реформа үшін реформа болмасын» деген талабының тәжірибедегі тетігі.

6. Жасанды интеллект жылы: бағдарлама ма, ұран ба?

2026 жылдың «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» деп жариялануы білім саласына тікелей қатысты. Мұғалім бұған қарсы емес, бірақ өлшемді өзгертуді ұсынады:

«Мұғалім ретінде мен үшін мәселе мектепте жасанды интеллект бар ма, жоқ па дегенде емес. Біз оны не үшін қолданып жатырмыз? Егер жасанды интеллект мұғалімді қайталанатын жұмыстан босатса, әр оқушының біліміндегі олқылықты анықтауға көмектессе, ауылдағы балаға сапалы білім ресурстарын қолжетімді етсе, ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларға қосымша мүмкіндік берсе — онда оның нақты пайдасы бар».

Оқушыға қатысты ұстанымы да нақты: балаларға жасанды интеллектен дайын жауап алуды емес, «жасанды интеллект берген жауапқа күмән келтіруді, деректі тексеруді, салыстыруды, талдауды және өз ойын қалыптастыруды» үйрету керек. Оның пікірінше, болашақтағы функционалдық сауаттылықтың маңызды бөлігі — осы.

Қорытынды өлшемді ол былай тұжырымдайды:
«»Цифрландыру және жасанды интеллект жылының» табысы қанша платформа енгізілгенімен емес, мұғалімнің жұмысы қаншалықты жеңілдегенімен, баланың білімі қаншалықты жақсарғанымен және сапалы білімге қолжетімділік қаншалықты кеңейгенімен өлшенуі тиіс».

7. Жоғары білім: грант, жатақхана және шетелдік филиал

Мектеп реформасының логикасы жоғары білімде де қайталанады: алдымен ауқым, содан кейін сапа туралы сұрақ. Ғылым және жоғары білім министрлігінің деректері бойынша жеті жылдың нәтижесі мынадай.

Гранттар мен стипендия

2019 жылдан бері 655 680 білім беру гранты бөлініп, оларға жұмсалған қаражат 1,5 триллион теңгені құрады. Студенттік стипендия осы кезеңде шамамен 2,5 есеге өсті: 2019 жылы 20 949 теңге болса, бүгінде 52 372 теңге. Педагогикалық мамандықтар бойынша оқитындар үшін ол 84 000 теңгеге, магистранттар үшін 117 098 теңгеге, докторанттар үшін 262 500 теңгеге жеткізілді.

Бірақ грант саны мен оған деген сұраныстың арасы әлі алшақ. 2026 жылғы конкурста 75 371 грантқа 127 мыңнан астам өтініш түсті — яғни әрбір екінші талапкер грантсыз қалды. Оның үстіне гранттардың 60 пайызы инженерлік-техникалық бағытқа бөлінсе, ең жоғары конкурс дәстүрлі түрде аудармашылық іс, халықаралық қатынастар, құқық пен психология бойынша болды. Демек, мемлекеттік тапсырыстың құрылымы мен талапкерлер таңдауының арасындағы алшақтық сақталып отыр, ал оны тек грант санын көбейту арқылы жабу мүмкін емес.

Жатақханалар

Соңғы жеті жылда елде 267 студенттік жатақхана ашылып, 66 104 орын қосылды. Министрлік бағалауынша, бұл тапшылықты 82 мыңнан 5,2 мың орынға дейін қысқартты. 2026 жылға жоспар — 18 жатақхана, 6 857 орын; солардың ішінде Астанада төрт жатақхана (2 002 орын), Алматыда үш жатақхана (1 740 орын) іске қосылмақ. Республикалық бюджетте 2026-2028 жылдарға студенттерді, магистранттар мен докторанттарды жатақхана орнымен қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік тапсырысқа 24,2 миллиард теңге көзделген, оның 8,7 миллиарды — 2026 жылдың өзінде.
Мұнда бір әдіснамалық ескерту қажет. Тапшылық көрсеткіші әртүрлі дереккөзде әртүрлі базадан есептеледі: бір есепте ол 2018 жылғы 82 мыңнан 5,2 мыңға дейін қысқарған болса, екіншісінде 2018 жылғы 61,4 мыңнан 2026 жылдың басындағы 10,1 мыңға дейін азайған деп көрсетіледі. Айырмашылық есептеу әдісі мен мерзіміне байланысты, сондықтан бұл сандарды тікелей салыстыруға келмейді. Ал қалған тапшылықтың өзі бір ғана қалаға — Алматыға — шоғырланған: онда 5 мыңнан астам орын жетіспейді. Дәл сол жерде ірі жобалар жоспарланған: Сәтбаев атындағы университет үшін Азия даму банкімен үшжақты келісім аясында үш мыңнан астам орындық жатақхана (2027-2030 жылдар), әл-Фараби атындағы университет үшін инвестормен келісілген 5 500 орындық кешен (2028 жылдан бастап кезең-кезеңмен).

Шетелдік филиалдар

2025 жылы Ұлыбритания, АҚШ, Италия, Оңтүстік Корея және Ресей жоғары оқу орындарының 9 филиалы құрылды — олардың қатарында Cardiff University, Coventry University, Woosong University, Anhalt, Politecnico delle Marche және МГИМО бар. Бүгінде елде 33 шетелдік университет филиалы жұмыс істейді, тағы жеті жоба 2026 жылы ашылуға белгіленген.

Қозғалыс екі бағытта жүріп жатыр. Соңғы үш жылда қазақстандық жоғары оқу орындарының шетелде бес филиалы ашылды: 2022 жылы Бішкекте әл-Фараби атындағы ҚазҰУ филиалы мен Ош мемлекеттік университетінің базасында Гумилев атындағы ЕҰУ филиалы, келесі жылы Өзбекстанның Чирчик қаласында Әуезов университетінің филиалы және Душанбедегі Осими атындағы Тәжік мемлекеттік университетінде ЕҰУ-дың бірлескен ақпараттық технологиялар факультеті, ал 2025 жылы Ресейде Омбы мемлекеттік университетінің базасында әл-Фараби атындағы ҚазҰУ филиалы.
Нәтижесі шетелдік студенттер санынан да көрінеді: 2025-2026 оқу жылында Қазақстан жоғары оқу орындарында 88 елден келген 35 075 шетелдік студент білім алды, бұл бір жылда 11 пайызға көп. Шетелдіктерге арналған 550 стипендиялық орынға 71 елден 16 098 өтініш түскен.

Ғылымды қаржыландыру

Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға жұмсалатын ішкі шығын 2018 жылғы 72,2 миллиард теңгеден 2025 жылы 261,5 миллиард теңгеге жетті — 3,6 есе өсім.

Жоғары білім бойынша жеті жылдың нәтижесі мектеп реформасымен бір заңдылықты қайталайды: инфрақұрылымдық және сандық міндеттер негізінен шешілді, ал сапалық сұрақтар алда тұр. Жатақхана тапшылығы жүйелік проблемадан бір қалалық проблемаға айналды — бұл нақты жетістік. Бірақ келесі кезеңнің сұрақтары басқаша: салынған жатақхананың тұрмыс жағдайы қандай; 33 филиал қазақстандық университеттердің өз деңгейін көтеруге қалай әсер етеді, әлде тек балама білім нарығын құрумен шектеле ме; 655 мың грант иесінің қаншасы дипломы бойынша жұмысқа орналасты. Соңғы сұрақ бойынша жүйелі, жариялы статистика — реформаның екінші кезеңінің басты өлшемі болуы тиіс.

Екінші кезеңнің өлшемдері

Жеті жылдық реформаның бірінші кезеңі — инфрақұрылымдық кезең — негізінен орындалды. 1 120 мектеп, миллионнан астам жаңа оқушы орны, 5 мың ауыл мектебінің жаңартылған базасы, 7 мың заманауи кабинет, 267 студенттік жатақхана, 33 шетелдік филиал, үш есе өскен бюджет — бұлар дау тудырмайтын, өлшенетін нәтижелер. Президенттің өзі «тоқмейілсуге әлі ерте» деуі де осыны меңзейді: іргетас қаланды, енді үй тұрғызу керек.

Екінші кезеңнің өлшемдері мүлдем басқа болуы тиіс, және олар сұхбаттан нақты шығады:
• Инвестиция тиімділігін мектеп деңгейінде өлшеу. Жалпы республикалық сан емес, әр мектеп пен өңір бойынша нақты нәтиже;
• Ғимараттың емес, сабақтың моделін тарату. «Келешек мектептерінің» басты экспорты — жобалау шешімі емес, әдістеме;
• Заңның орындалуын бақылау. Қағазбастылыққа тыйым салынды, енді мәселе әр мектептегі нақты тәжірибеде;
• Қаржыландырудың ашықтығы. Жан басына қаржыландыру идеясы дұрыс, бірақ есептілік пен нәтижені бағалау тетіктері қатар жетілуі керек;
• Апробация ережесі. Әр жаңа бастама алдымен сынақтан өтіп, жүктемесі бағаланып, содан кейін ғана жаппай енгізілуі тиіс;
• Цифрландырудың нәтижесін мұғалім уақытымен өлшеу. Платформа саны емес, босаған сағат пен өскен сапа;
• Гранттың нәтижесін жұмысқа орналасумен өлшеу. 655 мың грант пен 1,5 триллион теңгенің қайтарымы диплом санымен емес, түлектің мамандығы бойынша жұмысқа орналасуымен бағаланғаны дұрыс;
• Шетелдік филиалдардың әсерін өлшеу. 33 филиал отандық университеттердің бәсекеге қабілеттілігін көтерді ме, әлде күшті талапкерді өзіне тартумен шектелді ме — бұған жауап беретін нақты зерттеу қажет.