Басты тақырып Бүгін, 08:55 · 1 мин оқу

Қазанда сыналатын дайындық: жылу желілерінің тозуы қай деңгейде және биылғы қыс қалай өтпек?

Суретті ЖИ жасады

Қазақстанның коммуналдық күнтізбесінде екі айдың салмағы ерекше. Тамыз — есеп айы: үкімет пен әкімдіктер дайындық пайызын жариялап, жөнделген шақырымдарды санайды. Қазан — шындық айы: алғашқы суық түскенде құбырлар қағаздағы емес, нақты күйін көрсетеді. Бұл екі айдың арасындағы алшақтықтың бағасын ел 2022 жылдың қарашасында Екібастұзда көрді: отыз градус аязда апатқа ұшыраған жылу желісі қаланы қыстың ортасында жылусыз қалдырды. Содан бері «жылу маусымына дайындық» деген тіркес формалды есептен ұлттық қауіпсіздік мәселесіне айналды. Биылғы сандар бір қарағанда сенім ұялатады: станцияларды жөндеуге 384 миллиард теңге бөлінді, кесте бойынша артта қалу жоқ деп мәлімделді, ЖЭО тозуының орташа деңгейі жыл сайын төмендеп келеді. Бірақ сол есептердің ішінде бір қатал жол тұр: бес жылу электр орталығы әлі де тәуекелдің «қызыл аймағында». Бұл мақалада біз ресми сандардың артындағы нақты суретті — тозу динамикасын, қаржыландыру моделін және Екібастұз сабағының қаншалықты игерілгенін — талдаймыз. Осы тақырыптағы Qazaqtoday зерттеуін оқып көріңіз.

Жүйе қандай мұрамен жұмыс істеп тұр?

Қазақстанның жылумен жабдықтау жүйесі — кеңестік инженерияның мұрасы: ірі жылу электр орталықтары мен қалаларды торлаған орталықтандырылған желілер негізінен 1960-80 жылдары салынған. Бұл модельдің өзі ескірген жоқ — мәселе оның қырық-алпыс жыл бойы жеткіліксіз жаңартылуында.

Тозудың нақты траекториясын ресми деректер көрсетеді:

Коммуналдық желілер (жылу, су, кәріз) бойынша: 2015 жылы орташа тозу 65 пайыз болатын; 2015-2022 жылдары 344 миллиард теңге салынып, 3 667 шақырым желі жаңартылған соң көрсеткіш 53 пайызға түсті;
Жылу желілері бойынша: Энергетика министрлігінің биылғы шілдедегі мәліметінше, ағымдағы тозу — 50 пайыз, жыл соңына дейінгі мақсат — 48 пайыз;
ЖЭО жабдығы бойынша: EnergyProm талдамасы динамиканы тіркейді — 2023 жылы 65,16 пайыз, 2024 жылы 64,55 пайыз, 2025 жылы 61,39 пайыз. Биылғы жылдың қорытындысы бойынша станциялар жабдығының орташа тозуын 52 пайызға дейін түсіру жоспарланған.

Яғни бағыт — оң, бірақ бастапқы нүкте ауыр: ел жылу инфрақұрылымының жартысы нормативтік мерзімін өтеп қойған.

4 өлшемдегі сурет

1. Биылғы дайындық тақтасы: сандар не дейді?

Үкіметтің шілде-тамыздағы есептері бойынша 2026-2027 маусымға дайындықтың негізгі көрсеткіштері:

Қаржы: станцияларды жөндеуге объект иелері 384 миллиард теңге бөледі — өткен жылдан 9 пайызға көп. Маңызды нюанс: бұл қаражат бюджеттен емес, электр энергиясы тарифінен қалыптасады;
Станциялар: биыл 9 энергоблокқа, 55 қазандық пен 51 турбинаға күрделі жөндеу жүргізіледі;
Желілер: республика бойынша жоспарланған 377 шақырым жылу құбырының 65 шақырымы дайын, тағы 278 шақырымда жұмыс жүріп жатыр; үкімет кестеден артта қалу жоқ деп мәлімдейді. Электр желілерінде 6,3 мың шақырымға жуық желі, 135 қосалқы станция мен 1 253 тарату пункті жөнделді;
Мерзімдер: солтүстік пен шығыста жылу желілері 1 қыркүйекке, станциялардағы негізгі жөндеу 15 қыркүйекке дейін аяқталуы тиіс;
Отын: 15 тамыздан бастап Мемэнергоқадағалау басшылығымен республикалық штаб әкімдіктермен және көмір кесінділерімен бірге жасанды тапшылық пен баға өсіруге жол бермеу режимінде жұмыс істейді; әр тонна көмірдің кесіндіден аймақтағы қоймаға дейінгі жолын цифрлық қадағалау енгізілуде.

Ал ең маңызды жол — тәуекел картасында. 2022 жылы ел бойынша 37 ЖЭО үш аймаққа бөлінген: жасыл, сары, қызыл. Сол кезде 19 станция «қызыл аймаққа» түскен еді. 2025 жылы тоғыз станция — соның ішінде Екібастұз, Өскемен, Жезқазған, Балқаш ЖЭО-лары — қызылдан сарыға, үшеуі сарыдан жасылға ауысты. Бүгінде «қызыл аймақта» бесеу қалды: Семей, Орал, Тараз ЖЭО-лары, Ақтау ЖЭО-2 және Теміртау МАЭС-1. Бұл — прогресс, бірақ сонымен бірге нақты ескерту: бес қаланың жылу жүйесі биылғы қысқа жоғары тәуекелмен кіреді.

2. Екібастұз сабағы: апаттың анатомиясы

2022 жылғы қараша апаты — кездейсоқ оқиға емес, онжылдықтар бойы жинақталған қарыздың бір сәтте төленуі болатын. Оның сандық анатомиясы ғибратты:

Екібастұз жылу желілерінің тозуы 2021 жылдың күзінде 83 пайыз, апат жылы 87 пайызға бағаланған;
Саланың өз есебі бойынша, қаладағы тозуды тоқтату үшін жыл сайын кемінде 25 шақырым желі жөнделуі тиіс еді;
Іс жүзінде соңғы 15 жылда небәрі 45 шақырымға жуық — жалпы ұзындықтың 10 пайызынан азы — жөнделген;
Ал апат болған 2022 жылдың өзінде жөнделгені — 600 метр, яғни ең төменгі нормадан қырық есе аз.

Осы төрт сан — «кейінге қалдырылған жөндеу» саясатының толық портреті. Желі бірден істен шықпайды: ол жыл сайын бір-екі пайызға тоза береді, есептерде «қанағаттанарлық» болып көрініп тұрады — қатты аяз бен ескі металл бір нүктеде түйіскенше. Жағымды жаңалық: апаттан кейінгі жүйелі инвестиция нәтижесінде ең тозған станциялардың бірі саналған Екібастұз ЖЭО-сының тозуы 50 пайыздан төмен түсіп, станция «сары аймаққа» ауысты. Ащы сабақ игерілді — бірақ оның құны қаланың бір қысы болды.

3. Қарқын жеткілікті ме? Қарапайым арифметика

Енді ең маңызды сұрақ: қазіргі қарқын жүйені апат аймағынан алып шыға ма?

2024 жылы қабылданған «Энергетика және коммуналдық секторларды жаңғырту» ұлттық жобасының параметрлері ауқымды: 2025-2029 жылдарға 13 триллион теңге (6,8 триллионы — коммуналдық, 6,2 триллионы — энергетикалық секторға), 84 мың шақырым желіні жөндеу, 7 309 мегаватт жаңа қуат, 27 генерация объектісі. Мақсатты индикатор — желі тозуын ел бойынша 40 пайызға түсіру, бұл апаттылықты 20 пайызға азайтуға тиіс. 2026 жылдың өзінде коммуналдық инфрақұрылымға 1,1 триллион теңге бөлініп, 12 мың шақырым желіні жөндеу және тағы 8 кәсіпорынды тәуекел аймағынан шығару жоспарланған.

Бірақ жылу желілері бойынша жылдық қадам қарапайым арифметикаға түседі: министрліктің өз тұжырымы — «биылғы міндет — тозуды 50 пайыздан 48 пайызға түсіру, бір жылда екі пайыздық тармақ». Осы қарқынмен 40 пайыздық мақсатқа шамамен 2030-31 жылдары ғана жетеміз — және бұл жаңа тозудың жинақталуын толық өтеген жағдайда ғана. Ал 377 шақырымдық жылдық жөндеу ел желілерінің жалпы ұзындығымен салыстырғанда — теңіздегі тамшы емес, бірақ мұхиттағы өзен де емес: Екібастұздың бір өзіне жылына 25 шақырым қажет болғанын еске алсақ, республикалық 377 шақырым — минималды жеткілікті деңгейдің төменгі шегі.

Демек, адал қорытынды екіжақты: жүйе алғаш рет тұрақты оң динамикаға шықты, бірақ қауіпсіз аймаққа дейін әлі кемінде бес жылдық үздіксіз, үзіліссіз инвестиция қажет.

4. Кім төлейді: тариф пен инвестиция байланысы

Қаржыландыру моделінің өзегі — 2023 жылдан енгізілген «Инвестицияға айырбас тариф» тәсілі: монополистерге тарифті көтеруге рұқсат етіледі, есесіне олар нақты инвестициялық міндеттеме алады. Биылғы 384 миллиардтың тарифтен қалыптасатыны — дәл осы логиканың жалғасы.

Бұл модельдің екі жағы бар. Артықшылығы — қаржыландырудың тұрақтылығы: жөндеу бюджеттің жылдық көңіл-күйіне емес, тұрақты түсімге байланады. Осалдығы — әлеуметтік: түптеп келгенде, онжылдықтар бойы жиналған инфрақұрылымдық қарызды бүгінгі тұтынушы төлейді. Алдыңғы талдауларда көтерілген тариф либерализациясы тақырыбы осы жерде жылу мәселесімен түйіседі: халық үшін маңыздысы — төлемнің өсуі ғана емес, оның нақты құбырға айналғанын көру. Дәл сондықтан үкіметтің Smart Turmys цифрлық платформасын енгізу жоспары — жөндеудің әр шақырымын ашық қадағалау құралы ретінде — модельдің сенімділігінің кілті болмақ.

Ортақ мұра, екі түрлі тағдыр

Орталықтандырылған жылумен жабдықтау — посткеңестік кеңістіктің ортақ мұрасы, және тозған желі проблемасы Ресейден Украинаға, Қырғызстаннан Молдоваға дейін бәріне таныс. Бірақ бір маңызды факт бар: бұл технологияның өзі ескірген жоқ. Керісінше — Еуропаның ең дамыған елдері оны болашақтың шешімі санайды.

Дания — орталық жылудың әлемдік эталоны: үй шаруашылықтарының үштен екісіне жуығы орталықтандырылған жүйеге қосылған. 1970 жылдардағы мұнай дағдарысынан кейін ел жылу саясатын заңмен жүйелеп, электр мен жылуды бірге өндіруге және желіні үздіксіз жаңартуға көшті. Нәтижесінде дат желілері кеңестік желілермен қатар салынса да, «тозу дағдарысын» білмейді — себебі жөндеу апаттан кейін емес, кесте бойынша жүреді.

Финляндия — келесі қадамның үлгісі: Хельсинки мен ірі қалаларда орталық жылу басым бола тұра, жүйе көмірден бас тартып, жылу сорғылары мен дерек орталықтарының қалдық жылуын желіге қосуға көшуде — 2025 жылдың көктемінде Хельсинки соңғы көмір станциясын жапты.

Екі елдің ортақ сабағы Қазақстан үшін нақты: орталықтандырылған жылу — дұрыс күтім жасалса, ең үнемді әрі ең таза модельдердің бірі. Айырмашылық технологияда емес, тәртіпте: Данияда жөндеу — жылдық ырғақ, бізде ол ұзақ уақыт — апаттан кейінгі реакция болды. Ұлттық жобаның нағыз мақсаты да сандарда емес, дәл осы мәдениетті өзгертуде.

Салдары мен сценарийлер

Базалық сценарий: жөндеу кестесі сақталып, солтүстік 1 қыркүйекке, станциялар 15 қыркүйекке дайын болады. Қыс жергілікті, тез жойылатын ақаулармен өтеді — соңғы екі маусымның үрдісі жалғасады. Тозу жыл соңына 48 пайызға түседі.

Тәуекел сценарийі: «қызыл аймақтағы» бес станцияның бірінде — Семей, Орал, Тараз, Ақтау немесе Теміртауда — қатты аяз кезінде ірі ақау туындайды. Дәл осы бес қала биылғы қыстың басты бақылау нүктесі: олардың дайындығы жалпы республикалық пайызбен емес, жеке-жеке қадағалануы тиіс.

Жүйелік тәуекел: аномалды суық қыс кезінде желі мен станция бір мезгілде шектен тыс жүктелсе, ескі жабдықтың «жасырын» тозуы бірден ашылады. Алдыңғы мақалада талданған жаздағы аномалды ыстық энергожүйені бір шетінен сынаса, аязды қыс — екінші шетінен сынайды; жабдық үшін екеуі де стресс.

Қазанға дейінгі бақылау тізімі

Биылғы дайындықтың адал бағасы мынадай: жүйе бес жыл бұрынғыдан айқын жақсы жағдайда — тозу төмендеу трендіне шықты, «қызыл аймақ» 19 станциядан беске қысқарды, қаржыландыру тұрақты арнаға түсті. Бірақ Екібастұз сабағы ұмытылмауы тиіс: апат статистика жақсарған жылы да болады, өйткені ол орташа пайызда емес, нақты бір құбырдың нақты бір метрінде туады.

Сондықтан алдағы екі айдың бақылау нүктелері нақты:

1 және 15 қыркүйек мерзімдерінің орындалуы — жалпы пайызбен емес, аймақ бойынша жеке есеппен;
Бес «қызыл» станцияның жағдайы — Семей, Орал, Тараз, Ақтау, Теміртау бойынша жөндеу барысының жариялы мониторингі;
Көмір қорының жеткілікті болуы — цифрлық қадағалау жүйесінің алғашқы маусымы нақты жұмыс істей ме;
377 шақырымның аяқталуы — «жұмыс жүріп жатқан» 278 шақырымның суық түскенше жабылуы.

Ал тұрғындарға қарапайым кеңес: үйіңіздегі жылу мәселесін маусым басталғанда емес, қазір көтеріңіз — үй ішіндегі жүйені сынақтан өткізу, басқарушы компаниядан дайындық актісін сұрау қазан айындағы дауды тамызда шешудің жолы.

Жылу маусымы — жылына бір рет тапсырылатын, бірақ жыл бойы дайындалатын емтихан. Биыл ол бұрынғыдан жақсы дайындықпен қарсы алынып отыр. Емтиханның нәтижесін, әдеттегідей, алғашқы аяз жариялайды.