Фото: Qazaqtoday коллаж
«Сіздің атыңызға несие рәсімделіп жатыр», «Шотыңызға шабуыл жасалды» – бұл сөздерді естімеген қазақстандық кемде-кем шығар. Телефон алаяқтары қарапайым халықты әбден мезі етті. Үкімет бұл мәселеге нүкте қою үшін SIM-карталарды тіркеу ережесін қатаңдатты. Енді нөмір алу үшін жай ғана ЖСН айту жеткіліксіз, биометриялық сәйкестендіруден өту керек. Бірақ бұл жаңашылдық интернет-алаяқтарды шынымен тоқтата ала ма, әлде олар басқа «тесік» тауып үлгерді ме? Мәселенің мән-жайын Qazaqtoday порталы зерттеп көрді.
Жаңа ереже: Енді «левый» нөмір жоқ
Бұрын вокзал маңында немесе базарда кез келген адамның атына (кейде тіпті өмірден өтіп кеткен адамдарға да) тіркелген SIM-карталарды оңай сатып алуға болатын. Алаяқтар мен «дропперлер» (арам ақшаны аударатындар) осыны ұтымды пайдаланды.
Енді жағдай өзгерді. Қазақстанда SIM-картаны іске қосу үшін биометриялық сәйкестендіру міндеттелді. Яғни:
-
Абонент ұялы байланыс операторының қосымшасы немесе арнайы сервис арқылы FaceID (бет-әлпетті сканерлеу) тексерісінен өтуі тиіс.
-
Бұл деректер мемлекеттік базадағы фотосуретпен автоматты түрде салыстырылады.
-
Тек жүздер сәйкес келгенде ғана нөмір іске қосылады.
Заң шығарушылардың ойынша, бұл шара біреудің атына сырттай нөмір рәсімдеуді түбегейлі тоқтатады.
Неге ескі жүйе дәрменсіз болды?
Бұған дейін алаяқтар дилерлермен ауыз жаласып, бір адамның ЖСН-іне жүздеген нөмір тіркеп тастайтын. Тіпті сіз өміріңізде көрмеген нөмірлер сіздің атыңызда тұруы мүмкін еді. Сол нөмірлер арқылы қылмыскерлер WhatsApp ашып, халықты алдады немесе жасырын қаржы операцияларын жүргізді. Ал полиция іздегенде, нөмір иесі мүлдем бейхабар қарапайым тұрғын болып шығатын. Жаңа жүйе осы «көлеңкелі схеманы» бұзуға бағытталған.
Күмәнді сұрақтар: Алаяқтар жеңіле ме?
Бұл шара ішкі нарықтағы тәртіпті реттеуге көмектесері сөзсіз. Дегенмен, IT-қауіпсіздік тұрғысынан қарасақ, бірнеше үлкен «бірақ» бар.
1. Шетелдік нөмірлер және SIP-телефония Алаяқтардың басым бөлігі Қазақстанда отырған жоқ. Олар Украина, Ресей немесе басқа да алыс шетелдерден қоңырау шалады. Олар SIP-телефония (виртуалды нөмірлер) арқылы кез келген қазақстандық нөмірді (мысалы, банктердің нөмірін) жамылып қоңырау шала алады. Қазақстандағы SIM-картаны тіркеу ережесі шетелде отырған алаяққа тосқауыл бола алмайды.
2. Мессенджерлердегі шабуыл Қазір «атаканың» көбі WhatsApp немесе Telegram арқылы келеді. Алаяқтар +996 (Қырғызстан), +254 (Кения) немесе +7 (Ресей) кодтарымен тіркелген нөмірлерді қолданады. Біздің биометриялық заңнамамыздың бұған ықпалы жүрмейді.
3. «Сатылатын» биометрия Ең қауіптісі – адами фактор. Маргиналды топтар, ішімдікке салынғандар немесе ақшаға мұқтаж студенттер 5-10 мың теңге үшін өз бет-әлпетін сканерлеп, алаяқтарға SIM-карта ашып беруі әбден мүмкін. «Дропперлер» мәселесі техникалық емес, әлеуметтік сипатқа ие.
Құпиялылық қаупі: Деректер далада қалмай ма?
Халықты алаңдататын тағы бір мәселе – дербес деректердің қауіпсіздігі. Біз банкке, ХҚКО-ға, енді ұялы байланыс операторларына да биометриямызды тапсырып жатырмыз. Қазақстанда киберқауіпсіздік мәдениеті әлі де жоғары деңгейде емес. Мемлекеттік немесе жекеменшік базалардан ақпараттың сыртқа шығып кету (утечка) оқиғалары жиілеп кетті. Егер база «бұзылса», алаяқтардың қолына дайын құрал (сіздің фотоңыз бен жеке деректеріңіз) түседі. Сондықтан операторларға тек жинауды ғана емес, сол деректі көздің қарашығындай сақтауды да қатаң міндеттеу керек.
Сарапшылар не дейді?
IT-сарапшылардың пікірінше, бұл – қажетті, бірақ жеткіліксіз шара.
-
Оң жағы: Қазақстан ішіндегі анонимділікті жояды. Қылмыскерлерге жергілікті нөмірді табу қиындайды.
-
Кемшін тұсы: Бұл тек симптоммен күрес. Алаяқтықтың түп-тамыры – халықтың қаржылық сауатсыздығы мен технологиялық осалдығында жатыр.
Түйін
SIM-картаны биометрия арқылы тіркеу – цифрлық гигиена орнату жолындағы дұрыс қадам. Бұл ұялы байланыс нарығын «өлі жандардан» тазартады. Бірақ алаяқтар бірден жоғалады деп арқаны кеңге салуға болмайды. Олар виртуалды әлемге және шетелдік нөмірлерге көшеді.
Оқырманға кеңес: Дәл қазір өзіңіздің атыңызға қанша нөмір тіркелгенін тексеріңіз. Мұны eGov Mobile қосымшасындағы «Цифрлық құжаттар» немесе арнайы сервистер (мысалы, imei.rfs.gov.kz немесе өз операторыңыздың қосымшасы) арқылы жасауға болады. Егер бөгде нөмір тапсаңыз, дереу бұғаттаңыз. Қауіпсіздік – өз қолыңызда.
