Соңғы апталарда Алматы жұртшылығы QSI (Almaty International School) халықаралық мектебінде орын алған қайғылы оқиғаны талқылауда. Оқушы қыздың мектеп қабырғасында өз-өзіне қол жұмсамақ болуы (суицидке ұмтылуы) — қоғамдағы ең ауыр диагноздардың бірі. Бұл оқиға тек балалар арасындағы қатыгездікті емес, сол қатыгездікті көріп тұрып, оны заңгерлер мен репутациялық қорғаныс арқылы жауып қойғысы келетін ересектер әлемінің де қатыгездігін әшкереледі. Бұл туралы QazaqToday.info ақпараттық порталы хабарлайды.
Элиталық мектеп — қауіпсіздік кепілі ме, әлде «алтын тор» ма?
Алматыдағы элиталық мектептерде оқу ақысы жылына миллиондаған теңгені (немесе ондаған мың долларды) құрайды. Ата-аналар бұл соманы тек академиялық білім үшін емес, бірінші кезекте қауіпсіздік пен жайлы орта үшін төлейді. Алайда, соңғы кейстер көрсеткендей, қымбат қоршаулар мен күзетшілер баланы мектеп ішіндегі психологиялық террордан қорғай алмайды.
Неліктен «бай балалары» арасындағы қатыгездік қоғамды шошытып отыр? Себебі, мұндай мекемелердегі буллинг қарапайым төбелестен әлдеқайда терең: бұл — моральдық басымдық орнату, адамның қадір-қасиетін жүйелі түрде таптау және өз ықпалын сезінудің жолы.
Қанат Әміркиннің кейсі: Мектеп әкімшілігінің рекциясы — «Шыныдан жасалған қорғаныс»
Жәбірленуші қыздың әкесі Қанат Әміркиннің әлеуметтік желідегі жан айқайы элиталық мектептердегі ең басты мәселені — жауапкершіліктен қашуды айқын көрсетті. Оның жазбасындағы негізгі тезистерге талдау жасап көрейік:
Адамгершілік вакуумы
«Қызым мектепте орын алған суицидке ұмтылу әрекетінен кейін ауыр жағдайда жатыр. Ең сорақысы: осы уақыт ішінде мектеп тарапынан ешқандай адами реакция көрмедім — ешкім баланың жағдайын, оған не болғанын сұрап бас сұққан да жоқ».
Бұл — элиталық мектептердің басты қателігі. Бала — білім беру қызметін тұтынушы емес, ол — тұлға. Мектеп әкімшілігінің оқиғаға тек заң тұрғысынан (legal) қарауы, эмпатияның жоқтығы жағдайды ушықтырып жіберді.
Мектеп басшылығы (мистер Руф) кездесуді мектеп ішінде емес, сыртқы бизнес-орталықта өткізуді ұсынуы — жауапкершілікті мектеп қабырғасынан тысқары шығаруға тырысу. Бұл мектептің өзін «қауіпсіз емес аймақ» ретінде мойындауымен тең.
«Менің басқа балаларыма қатысты да қоқан-лоқы жасалды… Егер мен өз талаптарымнан бас тартып, «сабама түспесем», қалған балаларымды оқуға жібермеуі немесе оқуын жалғастыруға кедергі келтіруі мүмкін екендігі айтылды».
Бұл — буллингтің мектеп әкімшілігі деңгейіне шығуы. Егер мектеп басшылығы ата-ананы балалары арқылы қорқытса, онда оқушылар арасындағы буллингтің тоқтамауы заңды. Себебі, «күштінің аты озу» принципі мектептің басқару моделіне айналған.
Әлеуметтік фактор: Статус пен билік психологиясы
Элиталық ортада балалар ересектердің мінез-құлқын айна-қатесіз көшіреді. Егер қоғамда «ақша мен байланыс бәрін шешеді» деген түсінік болса, мектеп ішінде де солай болады.
-
Иерархия: Құрбанды таңдау көбіне оның әлсіздігінен емес, оның «ерекшелігінен» немесе топтық стандарттарға сай келмеуінен басталады.
-
Жазасыздық: Агрессор балалар өз ата-аналарының ықпалына сеніп, кез келген әрекеті үшін кешірім алатынын немесе істің «жабылып» қалатынын біледі.
Отбасылық тәрбие: «Бос кеңістік»
Элиталық мектептердің ата-аналары көбіне өте бос емес адамдар. Балаға көңіл бөлудің орнына оны қымбат гаджеттермен, шетелдік саяхаттармен «сатып алу» — эмоционалдық байланыстың үзілуіне әкеледі. Бала өзінің маңыздылығын дәлелдеу үшін басқаларды басып-жаншуды таңдайды.
Цифрлық буллинг: Жасырын қару
QSI сияқты мектептерде кибербуллинг — ең қауіпті құрал. Жабық топтардағы мазақ, стикерлер, жеке суреттерді тарату жасөспірімді тығырыққа тірейді. Мектеп әкімшілігі көбіне «бұл сабақтан тыс уақытта болды» деп жауапкершіліктен қашады, бірақ оның салдары мектеп қабырғасында білінеді.
Сарапшылар пікірі: «Жабық жүйенің» қаупі
Қазақстандық психологтар «жабық мектеп» феноменін қауіпті деп санайды. Мұндай мектептер мемлекеттік бақылаудан тыс қалуға тырысады, ал ішкі ережелері мемлекеттік заңдардан жоғары қойылады.
«Буллингті мойындау — әлсіздік емес, ол кәсібиліктің белгісі. Қазіргі QSI кейсінде біз мектептің репутациясын сақтау үшін баланың өмірін құрбандыққа шалуға дайын екенін көріп отырмыз. Бұл — педагогикалық этиканың өлімі.» — Бала құқықтары жөніндегі маман.
Батыстағы «Anti-Bullying» стандарттары
Батыс елдерінде (АҚШ, Ұлыбритания) халықаралық аккредитациясы бар мектептер үшін Child Safeguarding (Бала қауіпсіздігін қамтамасыз ету) — ең басты құжат.
-
Анонимді есеп беру: Балалар мен ата-аналар ешқандай қысымсыз инцидент туралы хабарлай алатын тәуелсіз платформалар.
-
Мектептен шығару (Expulsion): Агрессордың ата-анасы қаншалықты бай болса да, буллинг фактісі дәлелденсе, ол бала мектептен бірден шығарылады. Бұл — басқаларға үлкен сабақ.
-
Тәуелсіз тергеу: Оқиға орын алғанда, оны мектеп юрисі емес, тәуелсіз аудиторлық компания тексереді.
Жүйені қалай өзгертеміз?
Қанат Әміркиннің талаптары — бұл тек бір мектепке емес, бүкіл білім жүйесіне қойылған талап:
-
Проблеманы ресми мойындау: «Біздің мектепте буллинг жоқ» деген өтіріктен бас тарту. Буллинг кез келген жерде болуы мүмкін, маңыздысы — онымен қалай күресу.
-
Ашық антибуллингтік саясат: Әрбір оқушы мен ата-ана буллинг үшін қандай жаза қолданылатынын нақты білуі тиіс.
-
Заңдық жауапкершілік: Мектеп әкімшілігі оқиғаны жасырғаны немесе ата-анаға қысым көрсеткені үшін қылмыстық және әкімшілік жауапкершілікке тартылуы керек.
-
Халықаралық бақылау: Егер мектеп халықаралық статусқа ие болса (QSI сияқты), онда оқиға туралы аккредитация беретін ұйымдарға (мысалы, MSA) ресми шағым түсіру — тиімді құрал.
Түйін: Элиталық мектептердегі балалардың қатыгездігі — бұл үлкендердің немқұрайлылығы мен тәкаппарлығының жемісі. Егер біз бүгін Қанат Әміркин сияқты ата-аналардың дауысын естімесек, ертең «бай балалары» емес, «басқаруға келмейтін қатыгез ұрпақ» тәрбиелеп шығарамыз. Мектеп — бизнес-орталық емес, ол — тұлға қалыптасатын киелі орын. Ал қауіпсіздік — ол люкс емес, ол — базалық құқық.
Сурет: ЖИ
