Экономиканы қыздырған жаз: рекордтық ыстық Қазақстанға қанша тұрады?

Бұл — тек ауа райы емес. Халықаралық зерттеулер айқын дәлелдейді: ыстық — экономикалық фактор. Халықаралық Еңбек Ұйымы (ХЕҰ/ILO) есептеуі бойынша, төмен және орта табысты елдерде ыстықтан болатын өндірістік шығындар ЖІӨ-нің 1,5%-ына дейін жетеді. Ал бүкіл әлемде 2030 жылға қарай ыстық стресс жұмыс уақытының 2,2%-ын жоғалтады — бұл $2,4 триллион немесе 80 миллион толық жұмыс орнына тең. Сұрақ: Қазақстан экономикасы бұл жаңа климаттық шындыққа дайын ба, әлде ыстық жыл сайынғы жасырын салыққа айналуда ма?

Жылынудың Қазақстандық динамикасы

Қазақстан — климаттық өзгеріске ерекше осал ел. Курсив (kz.kursiv.media, қараша 2025) деректері бойынша:

• Орташа температура жыл сайын өсуде — мезгілдік циклдар өзгеруде;
• Вегетациялық кезең ұзаруда (+10°C-тан жоғары уақыт) — бір жағынан ауыл шаруашылығына, екінші жағынан ылғал балансына әсер;
• Ыстық кезеңдер ұзарып, жиілеуде — адам, мал денсаулығына, инфрақұрылымға қысым;
• Мұздықтардың еруі жеделдеуде (алдыңғы су тапшылығы мақаласымен тікелей байланысады);
• Қар жамылғысы азаюда — көктемгі су ағыны бұзылуда.

Қазгидромет 2026 жылғы жазға берген болжамы: температура елдің көп бөлігінде нормадан 1-5 градусқа жоғары, жаз соңында жауын-шашын тапшылығы күшейеді. Бұл — кездейсоқ ауытқу емес, тұрақты тренд.

Маңызды нюанс: Қазақстанда ыстық әсері біркелкі емес. Оңтүстік аймақтар (Жамбыл, Түркістан, Қызылорда) — құрғақшылықтан ең көп зардап шегеді, ал солтүстік аймақтар (Солтүстік Қазақстан, Қостанай) — астық өндірісінің негізі, олар да жаз ыстығына сезімтал.

Негізгі талдау: 4 экономикалық канал

1. Ауыл шаруашылығы: құрғақшылықтың тікелей соққысы

Ауыл шаруашылығы — ыстыққа ең тәуелді сала. Inform.kz климаттық талдамасы: «Оңтүстік аймақтарда ауыл шаруашылығы қызметкерлері құрғақшылықпен жиі кездеседі, нәтижесінде бидай, арпа мен жүгері өнімділігі төмендеді».

Нақты кейс — 2023 жылғы Жамбыл облысы құрғақшылығы (Курсив). Талас өзеніндегі су тапшылығы мен аномалды ыстық салдарынан:

• 6 ауданда табиғи сипаттағы ТЖ режимі жарияланды;
• Алдын ала зиян — 3,5 миллиард теңге;
• Өнім жоғалуы — өткен жылмен салыстырғанда 25-30%;
• 20 мың шаруа қожалығының 347-сі зардап шекті;
• Фермерлер: «Бәрі жойылды. Миллиондаған кредиттер қалды».

Костанай облысы тәжірибесі (тарихи, бірақ типтік): 3 ай ішінде кейбір шаруашылықтарда небәрі 10-20 мм жауын түсті, ал астық дақылдарының 20,2%-ы қанағаттанарлықсыз жағдайда болды.

Бұл — макроэкономикалық тәуекел. Қазақстан — әлемдегі ірі астық экспорттаушыларының бірі. Caspian Policy Center деректері бойынша (алдыңғы су мақаласында), 2024 жылы Қазақстан астық өнімі 26%-ға қысқарды — қатты жаңбыр мен құрғақшылықтың қос ауыртпалығынан. Астық өнімінің әрбір 10%-дық қысқаруы — экспорт табысы мен азық-түлік қауіпсіздігіне тікелей соққы.

2. Мал шаруашылығы: жасырын, бірақ ауыр әсер

Ыстық мал шаруашылығына да зиян келтіреді. Үндістан тәжірибесі (Business Standard, мамыр 2026) бұл механизмді айқын түсіндіреді:

• Жем қабылдау азаяды — мал аз жейді, салмақ қоспайды;
• Репродукция бұзылады — төлдеу азаяды;
• Ауруға бейімділік артады;
• Сүт өнімі төмендейді — сиыр мен буйволда;
• Құс шаруашылығында: жоғары ыстық өлім-жітімді арттырады;
• Балық шаруашылығында: судағы оттегі азаяды, стоктар жоғалады.

Қазақстан — мал шаруашылығы дәстүрлі маңызды ел. Ыстық жайылымдарды құрғатады, шөп қорын азайтады, суат мәселесін өткірлендіреді. Бұл — ет пен сүт өнімдерінің құнына тікелей әсер (алдыңғы азық-түлік инфляциясы мақаласында қой еті +22,5%, сиыр еті +18-19% болатын).

3. Еңбек өнімділігі: ең құжатталған механизм

Бұл — халықаралық зерттеулерде ең жақсы дәлелденген канал. ХЕҰ (ILO) мен басқа зерттеулер нақты температуралық шектерді белгілейді:

• 24-25°C — өнімділіктің төмендеуі басталады;
• 32°C — физикалық жұмыс қабілеті 40%-ға төмендейді;
• 33°C-тан жоғары — өнімділік 50%-ға түседі;
• 40°C — өнімділік 76%-ға дейін құлдырайды (Ұлыбритания экологиялық эргономика университетінің зерттеуі).

Құрылыс секторында өнімділік 30°C жеткенде 30-40%-ға төмендейді, ал 40°C-та — 100%-ға жуық жоғалуға жақындайды. Қазақстан жазда +40-45°C-қа жететінін ескерсек, бұл — ауыр экономикалық шығын.

Салалық осалдық: ХЕҰ атап өткендей, ең көп зардап шегетін салалар — ауыл шаруашылығы, құрылыс, логистика, энергетика. Қазақстанда бұл салалар жұмыспен қамтудың айтарлықтай бөлігін құрайды. Ашық ауада немесе кондиционерсіз жұмыс істейтіндер — ең осал топ.

Жаһандық математика: Costa et al. (2024) зерттеуі бойынша, кемінде 5 күнге созылатын қосымша ыстық толқыны жылдық 0,2% өнімділік жоғалтуына әкеледі, әсері 2 жылға дейін созылады. Bilal мен Känzig (2024) есептеуі одан да ауыр: температура 1°C-қа өссе, жаһандық ұзақ мерзімді байлық 12%-ға төмендейді.

4. Энергетика: қос қысым

Ыстық энергетикаға екі жақты қысым жасайды:

• Сұраныс жарылысы: кондиционерлер, тоңазытқыштар, суыту жүйелері — электр тұтынуды күрт арттырады. Ыстық шыңында электр желісіне жүктеме максимумға жетеді;
• Ұсыныс шектеулі: жылу электр станцияларын суыту үшін су қажет (алдыңғы су мақаласында), ал ыстық жағдайда су тапшылығы бұны қиындатады.

Курсив атап өткендей: «Ыстық кезеңдер салдарынан суыту жүйелері мен энергетикаға жүктеме артуда». Қазақстан энергожүйесі — көбіне ескі, көмірге тәуелді (энергия балансының 50%+). Жаздағы шыңдық жүктеме — блэкаут қаупін тудырады, әсіресе оңтүстік аймақтарда.

Қырғызстан мысалы (Курсив, 2023): 2026 жылдың соңына дейін елде электр энергиясы тапшылығына байланысты ТЖ режимі жарияланды. Бұл — Қазақстан үшін де ескерту: су-энергетика байланысы бұзылса, тізбекті дағдарыс мүмкін.

Халықаралық кейстер: 4 модель, 4 сабақ

Еуропа: $638 миллиард шығын болжамы

Еуропа — ыстық толқындарынан ауыр зардап шегіп жатыр. Allianz есептеуі бойынша (Fortune, маусым 2026), тек Франция, Италия, Германия мен Испания 2030 жылға дейін ыстыққа байланысты жинақталған ЖІӨ шығынын $638 миллиард көлемінде көтеруі мүмкін — негізінен еңбек өнімділігінің төмендеуі мен суыту шығындарының өсуінен.

Нақты кейс: Грекия 32°C-тан жоғары 35 күннен кейін ЖІӨ-нің 0,9 пайыздық пунктін жоғалтты. Еуропалық зерттеу (Nature): ыстық толқындары 1980-2017 жылдары Еуропадағы экономикалық шығындардың шамамен 5%-ын құрады.

Үндістан: ЖІӨ-нің 4,5%-ы қауіпте

Үндістан — ыстықтан ең көп зардап шегетін ірі экономика. Business Standard (мамыр 2026):

• Ыстыққа байланысты өнімділік шығыны 2030 жылға дейін ЖІӨ-нің 4,5%-ын қауіпке қоюы мүмкін;
• ХЕҰ болжамы: Үндістан 34 миллион жұмыс орнын ыстық стресс салдарынан жоғалтуы мүмкін;
• 2030 жылы жұмыс сағаттарының 5,8%-ы жоғалуы мүмкін.

Сабақ: ашық ауада, кондиционерсіз жұмыс істейтіндер басым елдер ең көп зардап шегеді. Қазақстан — ауыл шаруашылығы, құрылыс, тау-кен өндірісі басым — ұқсас осалдықта.

АҚШ: жылдық $100 миллиард

АҚШ-та экстремалды ыстық жылына $100 миллиард шығын әкеледі (2024 деректері). Пенсильвания университеті Wharton мектебінің еңбек экономисі Р. Джисунг Парк («Slow Burn» кітабының авторы): «Ыстық барлығына әсер етеді — маңызды емтихан тапсыратын студенттерден жұмысшыларға дейін».

ХЕҰ жаһандық болжамы

Ең маңызды сан — ХЕҰ жаһандық болжамы:

• 2030 жылға дейін жұмыс сағаттарының 2,2%-ы жоғалады = $2,4 триллион = Ұлыбритания экономикасының көлемі;
• 2021 жылы ыстықтан 470 миллиард жұмыс сағаты жоғалуы мүмкін еді;
• 2,4 миллиардтан астам жұмысшы (3,4 миллиард жаһандық жұмыс күшінен) ыстық әсеріне ұшырайды;
• Ыстық — миграцияның негізгі климаттық драйверлерінің бірі: адамдар температура әсерін азайту үшін көшеді.

Салдар мен болжам

Қазақстанға тікелей әсері

Ауыл шаруашылығы:

• Астық өнімінің құбылмалылығы — экспорт табысы мен азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп;
• Мал өнімділігінің төмендеуі — ет, сүт бағасының өсуі (азық-түлік инфляциясы);
• Фермерлердің қаржылық осалдығы — құрғақшылық жылдары кредит жүктемесі.

Энергетика:

• Жаздық шыңдық жүктеме — блэкаут қаупі, әсіресе оңтүстікте;
• Су-энергетика байланысының бұзылуы — ЖЭС суыту мәселесі.

Еңбек өнімділігі:

• Ашық ауада жұмыс істейтіндер (құрылыс, ауыл шаруашылығы, логистика) — өнімділік жоғалуы;
• ЖІӨ-ге тікелей әсер: ХЕҰ моделі бойынша, орта табысты елдерде ыстық шығыны ЖІӨ-нің 1,5%-ына жетуі мүмкін. Қазақстан ЖІӨ $300 миллиард болса — бұл шамамен $4,5 миллиард жылдық шығын.

Денсаулық:

• Ыстық соққысы, жүрек-қан тамыры аурулары;
• Медициналық шығындардың өсуі;
• Еңбекке жарамсыздық кезеңдерінің ұзаруы.

Сценарийлер

• Оптимистік: Қазақстан климаттық бейімделу стратегиясын енгізеді — тамшылатып суару, ыстыққа төзімді дақылдар, энергетика модернизациясы. Ыстық шығыны ЖІӨ-нің 0,5-1%-ымен шектеледі;
• Бейтарап: ыстық жыл сайынғы «жасырын салыққа» айналады. Ауыл шаруашылығы құбылмалы, энергетика шыңдық жүктемеде, өнімділік мезгілдік төмендеуде;
• Кері: климаттық бейімделусіз, ыстық + су тапшылығы + энергетика дағдарысы бір мезгілде — тізбекті экономикалық зиян. ЖІӨ шығыны 2-3%-ға дейін.

Қорытынды: маусымдық құбылыс емес, құрылымдық тәуекел

Рекордтық ыстық — Қазақстан үшін бұдан былай маусымдық ауа райы емес, құрылымдық макроэкономикалық тәуекел. Ол бір мезгілде ауыл шаруашылығын (өнім жоғалуы), мал шаруашылығын (өнімділік төмендеуі), энергетиканы (шыңдық жүктеме), еңбек өнімділігін (33°C-тан жоғары -50%) және денсаулықты соғады. Халықаралық зерттеулер айқын: ыстық — ЖІӨ-нің 1,5%-ына дейінгі жасырын салық.

Шынайы бейімделу үшін:

• Ауыл шаруашылығын климатқа бейімдеу: ыстыққа төзімді дақыл сорттары, тамшылатып суару (алдыңғы су мақаласында), топырақ ылғалын сақтау технологиялары. Алтай өлкесі мысалындағыдай, «интенсивті сорттар» құрғақшылықпен күресе алады;
• Су-энергетика байланысын нығайту: ЖЭС суыту жүйелерін модернизациялау, су ресурстарын тиімді басқару;
• Энергетика инфрақұрылымын жаңарту: жаздық шыңдық жүктемеге дайындық, жаңартылатын энергия (күн энергиясы — ыстық аймақтарда парадоксалды артықшылық);
• Еңбек заңнамасын жаңарту: ыстық толқыны кезінде ашық ауада жұмыс уақытын реттеу — Испания, Грекия, БАӘ моделі бойынша (күндізгі ыстық сағаттарда жұмысты тоқтату). ХЕҰ «жыл бойғы ыстық әрекет жоспарларын» ұсынады;
• Фермерлерге сақтандыру: құрғақшылық жылдары қаржылық қорғаныс — Даму қоры кепілдіктері (мақалада аталған);
• Климаттық мониторинг: Қазгидромет пен экономикалық ведомстволардың бірлескен ыстық-экономика талдамасы;
• Қалалық жылу аралдарымен күрес: Алматы, Шымкент, Астанада жасыл кеңістіктер, суыту инфрақұрылымы.

ХЕҰ Бас директоры Гилберт Хунгбо айқын тұжырымдады: «Бұл — адам құқығы мәселесі, жұмысшы құқығы мәселесі және экономикалық мәселе. Орта табысты экономикалар ең үлкен ауыртпалықты көтеруде».

Қазақстан — дәл осы санатта. Ыстық — енді алыс экологиялық проблема да, идеологиялық саяси дау да емес. Ол — Р. Джисунг Парк айтқандай, «күнделікті өмірге әсер ететін өте нақты, практикалық экономикалық проблема». +45°C — тек термометрдегі сан емес. Ол — жоғалған астық, азайған сүт, тоқтаған құрылыс, өшкен электр, төмендеген өнімділік. Ал бұлардың қосындысы — ЖІӨ-нің пайыздары, миллиардтаған теңге, миллиондаған адамның әл-ауқаты.

Климат өзгереді — оны тоқтату Қазақстанның қолында емес. Бірақ оған бейімделу — толығымен институционалдық таңдау. Жаз ыстығы жыл сайын келеді, ал әр жыл сайын экономика оған дайын ба, жоқ па деген сұрақ қайталанады. Норвегия мұнайдан қор жинайды, ал Қазақстан климаттық тәуекелден бейімделу қоры жинауы керек. Себебі рекордтық ыстық — бүгінгі аномалия емес, ертеңгі норма. Ал оған дайын болу — техникалық емес, стратегиялық сұрақ: мемлекет өз экономикасы мен азаматтарын жаңа климаттық шындықтан қорғай ала ма?

Фото: ЖИ