Сурет:pixabay.com
Мәдениет – адам баласының табиғаттан тек тұтынушы емес, оны түсінетін, өзгерте алатын, мән беретін тіршілік иесіне айналғанының айғағы. Бұл ұғым тек өнермен немесе салт-дәстүрмен шектелмейді. Мәдениет – адамның ойлау тәсілі, өмір сүру әдебі, қоғаммен және табиғатпен қарым-қатынасы.
Ғылыми тұрғыдан алғанда, мәдениет – адамдардың тарихи даму барысында жасаған материалдық және рухани құндылықтарының жиынтығы. Оған тіл, жазу, білім, ғылым, дін, мораль, заң, өнер, әдет-ғұрып, тұрмыс салты түгел кіреді. Яғни адам қолымен жасалғанның бәрі, сондай-ақ сол дүниелерге берілген мағына да мәдениеттің құрамдас бөлігі.
Мәдениеттің пайда болуы адамзаттың алғашқы қауымдық кезеңімен тікелей байланысты. Ежелгі адамдар тіршілік ету үшін бірігуге мәжбүр болды. Бірге аң аулау, от жағу, қорғану қажеттілігі ортақ ережелер мен дағдыларды қалыптастырды. Сол сәттен бастап мәдениеттің ең алғашқы белгілері пайда болды. Тас құралдар жасау – материалдық мәдениеттің, ал ишара, дыбыс, кейін тілдің қалыптасуы рухани мәдениеттің бастауы еді.
Отты игеру мәдени дамудағы шешуші кезең болды. От адамға тамақты пісіруге, суықтан қорғануға, түнде жарық алуға мүмкіндік берді. Бұл өмір сүру сапасын ғана емес, ойлау қабілетін де өзгертті. Адам табиғатқа тәуелді болудан біртіндеп оны басқаруға ұмтыла бастады. Осы өзгеріс мәдениеттің дамуын жылдамдатты.
Уақыт өте келе қоғам күрделене түсті. Рулар мен тайпалар пайда болды, олардың әрқайсысы өз дәстүрін, тыйымдарын, наным-сенімдерін қалыптастырды. Мифтер мен аңыздар дүниеге келді. Олар арқылы адамдар әлемді, өмір мен өлімді, жақсылық пен жамандықты түсіндіруге тырысты. Бұл – рухани мәдениеттің тереңдей бастағанын көрсетеді.
Жазудың пайда болуы мәдениетті жаңа деңгейге көтерді. Білім ұрпақтан ұрпаққа ауызша ғана емес, нақты мәтін арқылы берілетін болды. Заңдар жазылды, тарих хатқа түсті, ғылым мен философия дамыды. Қалалар мен мемлекеттердің қалыптасуы мәдениетті жүйелі құбылысқа айналдырды.
Мәдениет ешқашан тоқтап қалмайды. Ол қоғаммен бірге өзгереді. Соғыс, көші-қон, сауда, технологиялық жаңалықтар мәдениеттердің араласуына әсер етеді. Бір мәдениет екіншісіне ықпал етеді, кейде қарсы тұрады, кейде жаңа формада қайта туады. Қазіргі жаһандану дәуірінде бұл процесс бұрынғыдан да жылдам жүріп жатыр.
Бүгінде мәдениет тек өткеннің мұрасы емес, қазіргі адамның жауапкершілігі. Ол – тілге, тарихқа, дәстүрге, адамгершілік құндылықтарға деген көзқарастан көрінеді. Мәдениетті сақтау дегеніміз – өткенді қатырып қою емес, оны заман талабына сай дамыта отырып, мәнін жоғалтпау.
Қысқасы, мәдениет – адамзаттың өмір сүру тәсілі. Ол еңбекпен, оймен, қарым-қатынаспен бірге пайда болды және адам бар жерде өмір сүруін тоқтатпайды.
