ХХ ғасырдың басында қазақ қоғамы күрделі кезеңді бастан өткерді. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты күшейіп, жерден айыру, әкімшілік қысым, ұлттық мүддені елемеу сияқты факторлар қазақ зиялыларының жедел саяси әрекетке көшуіне себеп болды. Сол тарихи жағдайда ұлттың болашағын ойлаған, біліммен қаруланған жаңа буын – Алаш зиялылары қалыптасты. Олар елдің даму жолын білімнен, ұлттық оянудан, демократиялық өзгерістерден көрді. Осы идеялар нәтижесінде Алаш партиясы дүниеге келді.
Алаш партиясының құрылуына негіз болған ең маңызды оқиғалардың бірі – 1917 жылдың Ақпан төңкерісі. Патшалық биліктің құлауы қазақ зиялыларына ұлттық мүддені ашық қорғайтын саяси ұйым құруға мүмкіндік берді. Сол жылы шілде айында Орынборда өткен Бірінші жалпықазақ съезінде Алаш партиясын құру туралы шешім қабылданды. Бұл қазақ тарихындағы алғашқы ұлттық-демократиялық партия еді.
Партияның басында Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Жақып Ақпаев, Халел және Жаһанша Досмұхамедовтер секілді ағартушы, публицист, ғалым және мемлекет қайраткерлері тұрды. Олар партия бағдарламасын қазақ қоғамын заманға бейімдей отырып, ұлттық дербестікке жеткізетін саяси құжат ретінде әзірледі. Бағдарламада жер мәселесін қазақтың пайдасына шешу, оқу-ағарту ісін дамыту, сот жүйесін қазақтың өзіне беру, ұлттық әскер құру, дін және тіл еркіндігі, әйел теңдігі секілді кезең үшін революциялық идеялар көтерілді.
1917 жылдың соңына қарай елдегі саяси жағдай шиеленісе түсті. Осы кезеңде желтоқсанда өткен Екінші жалпықазақ съезінде Алаш автономиясын жариялау туралы шешім қабылданды. Бұл автономия мемлекеттік құрылым ретінде Алашорда үкіметін құрды. Үкімет төрағасы болып Әлихан Бөкейхан сайланды. Алашорда әскер жасақтап, өңірлерде билікті реттеу, халықты қорғау, білім беру ісін ұйымдастыру сияқты жұмыстарды қолға алды.
Алайда азамат соғысының басталуы, орталық биліктің әлсіреуі және саяси күштердің қақтығысы Алаш автономиясының толық іске асуына мүмкіндік бермеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Алаш қайраткерлері жаңа билікпен келісімге келуге тырысқанымен, көп ұзамай кеңестік жүйе оларды «ұлтшыл» деп айыптап, саяси қуғын-сүргінге ұшыратты. 1930-жылдары Алаш жетекшілерінің басым бөлігі атылды немесе айдалды.
Соған қарамастан, Алаш идеясы жоғалған жоқ. Олар көтерген ұлттық мүдде, тәуелсіз мемлекет туралы арман, білімді ұлт қалыптастыру жолындағы күрес – кейінгі ұрпаққа мұра болып қалды. Алаш партиясының құрылуы – қазақ тарихындағы ең ірі саяси оянулардың бірі. Ол ұлттың саяси санасын қалыптастырды, мемлекеттілік идеясын күшейтті және бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның рухани бастауларының біріне айналды.
