Қыркүйек айынан бастап Қазақстанда не өзгеретіні белгілі болды

Фото: Алматы қаласы әкімінің баспасөз қызметі

Қыркүйек айы қазақстандықтар үшін бірқатар маңызды өзгеріспен басталады. Жаңа оқу жылында мектептердегі бағалау тәртібі жаңарып, оқушыларға жаңа курстар енгізіледі. Зейнетақы жинағын басқару мүмкіндігі кеңейеді. Тұрғын үй бөлу кезінде отбасы құрамына қатысты жаңа талаптар қолданыла бастайды. Шетелдегі қазақстандықтарға паспорт рәсімдеу мерзімі қысқарады. Ал қыркүйектің ортасында бірқатар азамат үшін декларация тапсыру мерзімі аяқталады.

Маңыздысы – бұл өзгерістердің барлығы 1 қыркүйектің дәл өзінде күшіне енбейді. Бір бөлігі 1 қыркүйектен, қалғаны 4, 7 және 14 қыркүйектен бастап қолданылады. Сондықтан әр жаңалықтың мерзіміне жеке тоқталған жөн.

Мектептерде бағалау тәртібі өзгереді

2026–2027 оқу жылы 1 қыркүйекте басталып, 2027 жылғы 25 мамырда аяқталады. Бірінші тоқсан сегіз оқу аптасына созылады. Күзгі демалыс 26 қазаннан 1 қарашаға дейін жалғасады.

Жаңа оқу жылындағы негізгі өзгерістердің бірі бастауыш сыныптардағы бағалау тәртібіне қатысты. 2–4-сыныптарда бағалаудың жаңартылған тәсілі енгізіледі. Критериалды бағалау жүйесі сақталғанымен, қалыптастырушы бағалаудың рөлі күшейеді. Оқу бөлімдерін меңгеру нәтижесін анықтау үшін аралық бағалау қарастырылған. Қалыптастырушы бағалау бұрынғыдай 1-ден 10 балға дейінгі шкаламен жүргізіледі.

Бірінші сынып оқушыларына бұрынғыдай баға қойылмайды.

Жаңа тәртіптің негізгі мақсаты – оқушының тоқсан соңындағы нәтижесін ғана емес, күнделікті оқу барысындағы ілгерілеуін де ескеру.

Оқушылар Конституция мен заңды оқиды

Биыл мектеп бағдарламасының мазмұны да айтарлықтай жаңарады. 5–7-сынып оқушылары үшін «Конституция негіздері», ал 8–11-сыныптар үшін «Заң және тәртіп» міндетті оқу курстары енгізіледі. Сонымен бірге 5–11-сыныптарда «Жеке қауіпсіздік» курсы қарастырылған. «Құқық негіздері» пәнінің мазмұны да жаңа Конституция талаптарына сәйкестендіріледі.

Бұл курстар оқушылардың құқықтық сауатын арттырып, өз құқығы мен міндетін, қоғам алдындағы жауапкершілігін және қауіпсіз мінез-құлық қағидаларын түсіндіруге бағытталған.

«Жеке қауіпсіздік» курсында балаларға түрлі жағдайда қауіп-қатерді бағалау, қауіпсіз әрекет ету және қажет болған жағдайда көмекке жүгіну дағдыларын қалыптастыру көзделеді.

Жасанды интеллект мектеп бағдарламасына кіре бастайды

2026–2027 оқу жылындағы тағы бір үлкен бағыт – жасанды интеллект технологияларын білім беру жүйесіне енгізу.

Жаңа оқу жылынан бастап оқушылар жас ерекшелігіне қарай жасанды интеллект негіздерімен танысады. Білім беру жүйесін цифрлық трансформациялау және ЖИ технологияларын оқу үдерісіне енгізу кезең-кезеңімен жүзеге асырылады.

Бұдан бөлек, 1 қыркүйек пен 26 қазан аралығында Қызылорда және Павлодар облыстарындағы 10 шағын жинақты мектепте арнайы пилоттық жоба іске қосылады. Апробация 4-сыныптарда «Ана тілі», «Математика», «Цифрлық сауаттылық» және «Жасанды интеллект» бағыттары бойынша жүргізіледі. Кейін пилоттық жобаны 50 мектепке дейін кеңейту жоспарланған.

Осылайша жасанды интеллект оқу үдерісіне кезең-кезеңімен енгізіле бастайды.

Зейнетақы жинағының 100 пайызын жеке басқаруға беруге болады

7 қыркүйектен бастап зейнетақы жүйесінде де маңызды өзгеріс күшіне енеді.

Бұған дейін міндетті зейнетақы жарналары есебінен қалыптасқан жинақтың 50 пайызына дейін инвестициялық портфельді басқарушыға беруге мүмкіндік болса, енді бұл шек 100 пайызға дейін ұлғаяды.

Яғни салымшы зейнетақы жинағының қандай бөлігін инвестициялық портфельді басқарушыға беретінін өзі анықтай алады. Сонымен бірге қаражатты бір ғана емес, бірнеше басқарушы арасында бөлуге мүмкіндік беріледі.

Инвестициялық портфельді басқарушылар салымшыларға әртүрлі инвестициялық стратегияларды ұсына алады. Алайда зейнетақы ақшасын жеке басқарушыға беру міндетті емес.

Егер азамат ешқандай өтініш бермесе, оның зейнетақы жинағына қатысты қазіргі басқару тәртібі сақталады.

Бұл өзгеріс азаматқа зейнетақы жинағын басқару стратегиясын таңдауға көбірек мүмкіндік береді. Алайда жоғары табыстылық мүмкіндігі инвестициялық тәуекелмен қатар жүретінін де ескерген жөн.

Ұлттық банк базалық мөлшерлеме бойынша шешім шығарады

4 қыркүйекте Қазақстан Ұлттық банкі базалық мөлшерлеме бойынша кезекті шешімін жариялайды.

Реттеушінің бекітілген кестесіне сәйкес, шешім Астана уақытымен сағат 12:00-де жариялануы тиіс. 2026 жылы базалық мөлшерлеме бойынша сегіз шешім қабылдау жоспарланған, соның бірі 4 қыркүйекке белгіленген.

Базалық мөлшерлеменің деңгейі қарапайым азаматқа тікелей қатысы жоқ қаржылық көрсеткіш сияқты көрінгенімен, іс жүзінде оның экономикаға ықпалы кең. Ол банктердегі несие мен депозит мөлшерлемелеріне, бизнестің қарыз алу құнына және жалпы ақша нарығындағы жағдайға әсер етеді.

Сондықтан қыркүйектегі шешім қаржы нарығы үшін маңызды болмақ.

Декларация тапсыруға берілген уақыт аяқталады

15 қыркүйек – бірқатар азамат үшін 2025 жылға қатысты салық декларацияларын тапсырудың соңғы күні.

Осы күнге дейін активтер мен міндеттемелер туралы 250.00 нысаны және кірістер мен мүлік туралы 270.00 нысаны бойынша декларациялар тапсырылуға тиіс.

270.00 нысанын тапсыру міндеті заңда белгіленген тұлғаларға қатысты. Олардың қатарына мемлекеттік қызметшілер мен жұбайлары, жекелеген ұйымдардың басшылары мен қатысушылары, жеке практикамен айналысатын азаматтар, сондай-ақ заңда көзделген жағдайда шетелдегі активтері, шоттары немесе өзге де декларациялануға тиіс мүлкі бар тұлғалар кіруі мүмкін.

Сондықтан декларация тапсыру міндеті барлық азаматқа бірдей жүктеледі деп түсінуге болмайды. Әр адам өзінің декларация тапсыруға міндетті тұлғалар санатына кіретінін нақтылауы қажет.

Декларацияны белгіленген уақытта тапсырмағаны үшін жауапкершілік қарастырылған. Алғаш рет мерзімінен кешіктірген жағдайда ескерту жасалуы мүмкін, ал заң бұзушылық қайталанса әкімшілік айыппұл салу көзделген.

Салық төлеудің де маңызды мерзімі бар

Декларация тапсырумен міндет аяқталмайды.

Егер 270.00 нысанындағы декларация нәтижесінде жеке табыс салығын төлеу қажеттігі туындаса, салықты 25 қыркүйектен кешіктірмей төлеу керек.

Қыркүйекте кәсіпкерлер мен басқа да салық төлеушілер үшін өзге есептілік және төлем мерзімдері де бар. Мәселен, 21 қыркүйекте тауарларды әкелу және жанама салықтарды төлеуге қатысты 328.00 нысаны және бірқатар басқа есептілік мерзімі аяқталады.

Демек, қыркүйекте салық есептілігі мен төлем мерзімдеріне ерекше мән берген жөн.

Мемлекеттік тұрғын үйді бөлу кезінде отбасы құрамы ескеріледі

14 қыркүйектен бастап тұрғын үй бөлу тәртібінің жекелеген талаптары өзгереді.

Ең маңызды жаңалықтардың бірі – жалдамалы тұрғын үйдегі бөлмелер санын анықтау кезінде отбасы құрамының ескерілуі.

Жаңа тәртіп бойынша ерлі-зайыптыларға бір бөлме немесе бір бөлмелі тұрғын үй қарастырылады. Бір жынысты отбасы мүшелеріне бір бөлмеге екі адамнан асырмай орналастыру қағидасы қолданылады. Әртүрлі жыныстағы отбасы мүшелеріне, ерлі-зайыптыларды қоспағанда, бөлек бөлме беру талабы қарастырылған. Мүгедектігі бар баласы бар отбасылар үшін де бөлек бөлме көзделеді. Азаматтың келісімімен бөлме саны аз тұрғын үй ұсынуға рұқсат етіледі.

Мемлекеттік қолдау аясындағы тұрғын үйді бөлу кезінде азаматтың тұрғын үйге мұқтаждар есебінде тұрған мерзімі, табысы, отбасы құрамы және әлеуметтік мәртебесі ескеріледі. Тұрғын үйдің елеулі бөлігі басымдық берілетін әлеуметтік санаттарға бағытталған.

Бұл ретте жеңілдік санатына жатудың өзі автоматты түрде баспана беріледі дегенді білдірмейді. Азамат тұрғын үйге мұқтаж ретінде есепке алынуға және нақты бағдарлама талаптарына сәйкес келуге тиіс.

Ауыл тұрғындары жалдамалы баспананы өздері таңдай алады

Тұрғын үй саласында тағы бір жаңа тетік енгізіліп жатыр.

Тұрғын үйге мұқтаж ретінде есепте тұрған азаматтар ауылдық елді мекендердегі қолжетімді жалдамалы тұрғын үйді өздері таңдап, оны алуға өтініш бере алады.

Өтініштер қабылданғаннан кейін тұрғын үй алушылар тізімі қалыптастырылады. Іріктеу кезінде кезекке тұрған күн, отбасының соңғы алты айдағы табысы мен құрамы және азаматтың әлеуметтік мәртебесі есепке алынады.

Осылайша тұрғын үй бөлу кезінде азаматтың әлеуметтік мәртебесімен қатар отбасы құрамы мен табысы да ескеріледі.

Қараусыз иттер мен мысықтарды аулау тәртібі өзгереді

4 қыркүйектен бастап жануарларды аулау, уақытша ұстау және жануарларға қатысты шараларды қолдану тәртібіне енгізілген жаңа талаптар қолданыла бастайды.

Жаңа тәртіпте мысықтардың санын азайту мақсатында оларға эвтаназия қолдануға жол берілмейді. Қараусыз мысықтарға қатысты негізгі тәсілдердің бірі ретінде стерилизация қарастырылған. Ал иттердің санын реттеу мәселесінде заңнамада көзделген жағдайларда эвтаназия қолдануға мүмкіндік бар.

Бұл ретте жануарларға эвтаназия жүргізудің өзі заңда белгіленген талаптарға сай жүзеге асырылуы керек.

Жануарларға жауапкершілікпен қарау туралы заңға енгізілген негізгі түзетулердің бір бөлігі бұған дейін, 20 шілдеде күшіне енген. Ал 4 қыркүйектен бастап оларды іске асыруға қатысты жаңартылған тәртіп қолданыла бастайды. Сондықтан бұл норманы «эвтаназияға алғаш рет 4 қыркүйекте рұқсат беріледі» деп түсіндіру дұрыс емес.

Шетелдегі қазақстандықтар паспортты жылдамырақ ала алады

Қыркүйектен бастап шетелде жүрген Қазақстан азаматтарына паспорт рәсімдеуге қатысты да өзгеріс бар.

Қазақстанның шетелдегі мекемесі «Шетелдегі мекемелер үшін халықты құжаттандыру және тіркеу пункті» цифрлық жүйесіне қосылған жағдайда паспорт рәсімдеу бойынша мемлекеттік қызмет көрсету мерзімі 40 жұмыс күнін құрайды.

Ал аталған жүйеге қолжетімділік болмаған жағдайда жалпы мерзім 90 күнтізбелік күн болып қалады.

Бұл әсіресе шетелде тұрақты немесе уақытша тұратын, құжатын Қазақстанға келмей-ақ жаңартуға мәжбүр азаматтар үшін маңызды.

Қыркүйек несімен маңызды?

2026 жылдың қыркүйегіндегі өзгерістердің ауқымы бір ғана саламен шектелмейді. Мектеп оқушысы жаңа бағалау тәртібіне көшсе, ата-ана жаңа оқу бағдарламасына бейімделеді. Зейнетақы қорындағы салымшы жинағын басқарудың кеңейтілген тетігін пайдалана алады. Тұрғын үй кезегінде тұрған азаматтар үшін отбасы құрамын ескеретін талаптар қолданыла бастайды. Ал декларация тапсыруға міндетті азаматтарға белгіленген мерзімді өткізіп алмау маңызды.

Әсіресе білім беру саласындағы өзгерістер ауқымды. Бағалау тәсілінің жаңаруымен қатар мектеп бағдарламасына құқықтық сауат, жеке қауіпсіздік және жасанды интеллект бағыттарының енуі білім мазмұнының біртіндеп өзгеріп жатқанын көрсетеді.

Зейнетақы жүйесіндегі өзгеріс те азаматқа бұрынғыдан көбірек таңдау береді. Енді салымшы міндетті зейнетақы жинағының 100 пайызына дейін жеке инвестициялық басқаруға бере алады. Бірақ таңдау мүмкіндігінің кеңеюі азаматтың өз қаржысына қатысты жауапкершілігін де арттырады.

Салық саласында қыркүйек жаңа салық реформасын бастайтын ай емес. Қазақстанның жаңа Салық кодексі 2026 жылғы 1 қаңтардан бері қолданыста. Қыркүйектегі негізгі мәселе – декларация мен бірқатар салық міндеттемелерінің мерзімі. Сондықтан бұл екі ұғымды шатастырмаған жөн.

Осылайша, қыркүйекте күшіне енетін және қолданыла бастайтын жаңалықтар қазақстандықтардың күнделікті өмірінің бірнеше бағытын бірден қамтиды. Бір өзгеріс мектептегі баланың сабағына қатысты болса, екіншісі азаматтың зейнетақы жинағына, үшіншісі баспана кезегіне, төртіншісі салық міндеттемесіне әсер етеді. Сондықтан әр жаңалықтың нақты күшіне енетін күнін және кімдерге қатысты екенін алдын ала білген маңызды.