Бакуден Ереванға дейін: Тоқаевтың Қатар және Израиль басшыларымен кездесуі мен Каспий итбалығы үшін үндеуі
Фото: Ақорда
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өткен аптада екі халықаралық алаңда – Бакудегі АӨСШК VII саммитінде және Ереванда өткен COP17 аясындағы Биоалуантүрлілік бойынша көшбасшылар саммитінде – сыртқы саясат пен экология күн тәртібін қатар алға тартты. Азербайжандағы кездесулер инвестиция мен энергетикаға, ал Ереван сөзі Қазақстанның табиғат қорғау жетістіктері мен Каспий теңізінің тағдырына арналды.
Қатар және Израиль: сан қырлы серіктестік
Бакуде Президент Қатар Мемлекетінің Әмірі шейх Тәмим бен Хамад Әл Тәнимен кездесті. Ақорданың хабарлауынша, тараптар екіжақты ынтымақтастықтың өзекті мәселелерін талқылап, қазақ-қатар сан қырлы серіктестігін нығайтуға, сондай-ақ бірлескен инвестициялық және энергетикалық жобаларды жүзеге асыру перспективасына айрықша назар аударды. Екі басшы халықаралық күн тәртібі, соның ішінде Таяу Шығыстағы ахуал бойынша да пікір алмасты.
Сол саммит аясында Қасым-Жомарт Тоқаев Израиль Президенті Ицхак Герцогпен де кездесу өткізді. Басқосуда екіжақты қатынастардың қазіргі жағдайы мен болашағы, сауда-экономикалық байланыстарды кеңейту мәселелері сөз болды. Президент Таяу Шығыстағы қақтығыстарды дипломатиялық жолмен шешудің маңызын атап өтті.
Парсы шығанағы елдерінің Қазақстанға деген қызығушылығы соңғы жылдары айтарлықтай өсті. Ұлттық банктің деректеріне сүйенген Forbes Kazakhstan мәліметінше, 2025 жылдың тоғыз айында Таяу Шығыстан келген тікелей инвестицияның 99 пайызын – шамамен 2,6 млрд долларды – БАӘ мен Қатар қамтамасыз еткен. Басылымға пікір білдірген экономист Нұрсұлтан Тасқаранов 2026 жылы Қазақстанға тікелей шетелдік инвестиция ағыны шамамен 25 млрд долларға жетіп, оның 10–15 пайызын Шығанақ елдері беруі мүмкін деп болжаған. Сарапшының бағалауынша, Шығанақ инвесторлары үшін Қазақстан тек нарық емес, еуразиялық сауда бағыттарының маңызды буыны. Осы тұрғыдан алғанда, Қатар Әмірімен кездесуде энергетикалық жобалардың алдыңғы қатарға шығуы заңды құбылыс.
COP17: Қазақстан саммитке қандай нәтижемен барды
Ереванда сөйлеген сөзінде Президент Қазақстан биологиялық алуантүрлілікті сақтау саласында нақты нәтижеге қол жеткізгенін мәлімдеді. Мемлекет басшысы атап өткен негізгі тезистер:
• Жаңа Конституцияда экологиялық мәдениет, табиғи ресурстарға ұқыпты қарау және қоршаған ортаны қорғау қағидаттары бекітіледі.
• Елде жалпыұлттық «Таза Қазақстан» бастамасы жүзеге асырылуда.
• Киік саны 4,7 миллионға жетті (2003 жылы небәрі 21 мың бас болған).
• Қар барысының популяциясы шамамен 190 басқа дейін өсті.
• Тұран жолбарысы 70 жылдан кейін алғаш рет табиғат аясына қайтарылды.
• Пржевальский жылқысының популяциясын қалпына келтіру жұмысы неміс және мажар әріптестерімен бірге жүргізілуде.
Сонымен қатар Президент Биоалуантүрлілік жөніндегі конвенция Хатшылығының кеңсесін Алматыда орналастыруды және Астанадағы Alem.AI орталығын биоалуантүрлілік деректерін талдау мен алдын ала ескерту жүйелерін әзірлеу платформасы ретінде пайдалануды ұсынды.
Каспий итбалығы: 1 миллионнан 270 мыңға
Сөздің ең өткір бөлігі Каспий теңізіне арналды. Қасым-Жомарт Тоқаев соңғы ғасырда Каспий итбалығының саны 1 миллионнан 270 мың басқа дейін азайғанын айтып, Каспий маңындағы бес мемлекет пен халықаралық қоғамдастықты теңіз экожүйесін сақтау жолында бірлескен шараларды жандандыруға шақырды. Президенттің сөзінше, «Каспий теңізінің Арал тағдырын қайталауына жол бермеу қажет».
Сарапшы пікірі
Каспий итбалығын зерттеумен ширек ғасырға жуық айналысып келе жатқан эколог, Орталық Азия экологиялық зерттеулер институтының (CAIER) негізін қалаушы Әсел Тасмағамбетова бұл түрді «бүкіл Каспий өңірі денсаулығының басты маркері» деп атайды. Оның пікірінше, итбалықтың жойылуы бүкіл экожүйенің күйреуіне алып келеді. Эколог әртүрлі сұхбаттарында ресми цифрлардың өзін тым оптимистік деп санайтынын, ал институт экспедицияларының нәтижесіне қарағанда, нақты популяция 100 мыңнан да аз болуы мүмкін екенін айтқан. Тасмағамбетова итбалық жойылуының негізгі себептері ретінде заңсыз балық аулау торларын, мұнай-газ өндірісіне байланысты ластануды (өлген итбалықтардың майынан ауыр металдар табылған) және теңіз деңгейінің төмендеуін атап, мәселенің трансұлттық сипаты бар екенін, сондықтан оны бір мемлекет жеке шеше алмайтынын бірнеше рет ескерткен.
Ресми тараптың ұстанымы да осыған ұқсас: биыл шілдеде Балық шаруашылығы комитетінің төрағасы Серік Сермағамбетов итбалықтардың жаппай қырылуын жер асты сілкіністері мен газ шығарындыларынан болған тұншығумен байланыстырып, өлексе Қазақстан жағалауына басқа елдер аумағынан да шығарылатынын айтқан.
Осылайша, Президенттің бес прикаспий мемлекетіне үндеуі жай дипломатиялық риторика емес – ғалымдар жылдар бойы айтып келген трансшекаралық проблеманың ең жоғары саяси деңгейде мойындалуы. Енді мәселе – бұл үндеудің нақты бірлескен мониторинг, заңсыз аулауға қарсы шаралар және өнеркәсіптік шығарындыларды бақылау механизміне айналуында.
