«Пайызсыз» дегеннің нақты бағасы 37 пайыз: бөліп төлеу неге көрінбейтін қарызға айналды?

Фото: Pixabay

9 қыркүйекте Ұлттық банк бөліп төлеу мен BNPL қызметтері жөнінде талқылау құжатын жариялады. Онда реттеуші соңғы жылдары бөліп төлеудің жекелеген сатып алудың тәсілінен тұтынушылық қаржыландырудың дербес арнасына айналғанын мойындайды: бүгінде бұл жолмен тауар ғана емес, автокөлік, жылжымайтын мүлік пен қызмет те сатып алынады. Қоғамдық талқылау 3 қарашаға дейін жалғасады.

Дәл осы тұста бір сан бүкіл мәселенің мәнін ашып береді. Қаржы нарығын реттеу агенттігінің дерегі бойынша, 2026 жылдың тамызында берілген «пайызсыз» несиелердің орташа өлшенген мөлшерлемесі 37 пайызға жетті — бір жыл бұрынғы 35,7 пайыздан жоғары. Яғни тұтынушы «артық төлемсіз» деп сенген өнімнің нақты құны әлдеқайда жоғары, ол жай ғана тауардың бағасына сіңіп кеткен.

Бұл — жеке дүкеннің амалы емес, жүйелік құбылыс. Ұлттық банктің зерттеуінде келтірілген деректерге сүйенсек, бөлшек несие алушылардың 63 пайыздан астамы бөліп төлеуді пайдаланады. Демек, реттеу туралы әңгіме миллиондаған отбасының күнделікті қаржысына тікелей қатысты. Бұл мақалада біз үш нәрсені талдаймыз: бөліп төлеу неге «көрінбейтін» қарыз саналады, реттеуші нақты нені ұсынып отыр және бұл тұтынушы мен маркетплейске не әкеледі.

Бір өнім, екі түрлі заң

Ұлттық банк құжатының ең маңызды тұжырымы — Қазақстанда бөліп төлеудің бірыңғай құқықтық анықтамасы жоқ. Нәтижесінде заңдық тұрғыдан бір-біріне ұқсас мәмілелер мүлдем әртүрлі ресімделеді және әртүрлі ережеге бағынады.
Нарық екі блокқа бөлінеді:
• Қаржылық бөліп төлеу. Мәмілеге банк немесе микроқаржы ұйымы қатысса, ол — кредиттік шарт. Оған тұтынушылық несиелеу талаптары, қарыз жүктемесі коэффициенті, қаржы қызметін тұтынушының құқығын қорғау нормалары қолданылады;
• Қаржылық емес бөліп төлеу. Оны сатушының өзі, құрылыс салушы, маркетплейс немесе арнайы BNPL-провайдер береді. Мұндай мәміле азаматтық-құқықтық қатынас шеңберінде реттеледі: кредиттік тарихта есепке алынбайды және қаржы қызметін тұтынушыны қорғау талаптарына кірмейді.

Осы екінші блок — реттеушінің басты алаңдаушылығы. Тауарды кейін сатып алу шартымен жалға беру, автокөлікті осындай схемамен ресімдеу, құрылыс салушының бөліп төлеуі — бәрі сол санатқа жатады.
Мәселенің ауқымын дәл өлшеу де қиын. Ұлттық банк ашық айтады: нарықтың бір бөлігі қаржы секторынан тыс жатқандықтан және реттеушінің мониторингіне ілікпейтіндіктен, елде бұл сегмент бойынша толыққанды статистика жоқ. Яғни мемлекет өз азаматтарының қарызының бір бөлігін көлеміне дейін білмейді.

1. Үш көрінбейтіндік
Бөліп төлеудің «жасырын несие» деп аталуының нақты, техникалық үш себебі бар.
Бағаның көрінбеуі. Банк несиесінде жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесін көрсету міндетті — тұтынушы қарыздың нақты құнын біледі. Бөліп төлеуде ол міндет жоқ. Қаржыландырудың құны тауардың бағасына қосылады, ал сатып алушы екі бағаны — қолма-қол және бөліп төлеу бағасын — салыстыру мүмкіндігінен айырылады. Дәл сол себепті Ұлттық банк басшысы Тимур Сүлейменов бұдан бұрын қос баға тәжірибесін жою керектігін айтқан болатын.
Қарыз жүктемесінің көрінбеуі. Банк жаңа несие берер алдында клиенттің қарыз жүктемесін есептейді. Бірақ қаржылық емес бөліп төлеу бұл есепке кірмейді. Нәтижесінде адамның нақты міндеттемесі есептелгеннен артық болуы мүмкін. Реттеуші мұны тұтынушы үшін де, провайдер үшін де тәуекел деп санайды: біріншісі артық қарызға батады, екіншісі клиенттің төлем қабілетін толық бағалай алмай, қайтарылмау көлемінің өсуімен бетпе-бет келеді.
Кредиттік тарихта көрінбеуі. Міндеттеме кредиттік бюроға әрдайым берілмейді. Бұл адамның басқа несие алу кезіндегі төлем қабілетін бағалауды қиындатады — яғни проблема тек сатып алушыға емес, бүкіл банк жүйесіне қатысты.
Оларға реттеуші атаған тағы үш тәуекел қосылады: сатып алу сәтінде сезілмейтін қарыз жүктемесі, жасырын төлемдер, мерзімі өткенде салынатын ықтимал жоғары айыппұл және тауарды қайтару кезіндегі қиындықтар.

2. «Пайызсыздың» нақты бағасы
Енді ең нақты санға оралайық. 2026 жылдың тамызында пайызсыз несиелердің берілу көлемі 304,6 миллиард теңгені құрады — жыл бұрынғымен салыстырғанда 2,2 пайызға көп. Ал солар бойынша орташа өлшенген мөлшерлеме 35,7 пайыздан 37 пайызға көтерілді.
Бұл қалай мүмкін? Өйткені «пайызсыз» деген сөз тұтынушы үшін қосымша сыйақы жоқ екенін білдіреді, ал қаржыландырудың құны басқа жерден өтеледі: сатушының маркетплейске төлейтін комиссиясынан немесе тауардың өзінің көтерілген бағасынан. Тұтынушы оны ақша ретінде емес, тауардың «қалыпты» бағасы ретінде қабылдайды.
Міне, реттеушінің ұстанымының өзегі де осында. Қаржы нарығын реттеу агенттігінің 2026 жылғы қадағалау басымдықтарында көрсетілгендей, бөліп төлеу тұтынушы үшін тегін болып қала алады — бірақ тек бір шартпен: қаржыландырушы тарап сыйақы алмаса, жасырын төлем белгілемесе және таңдалған есеп айырысу тәсіліне байланысты тауардың бағасын көтермесе. Яғни «пайызсыз» деген сөз шарттың атауы емес, тексерілетін факт болуы керек.

3. Нарық ауқымы мен шоғырлануы
Ұлттық банк зерттеушілерінің мақаласында келтірілген деректер бойынша, 2025 жылдың 1 тамызындағы жағдайда елде 23 триллион теңге несиесі бар 7,7 миллион жеке тұлға-қарыз алушы болған. Бөліп төлеу олардың 63 пайыздан астамын қамтиды.

Бірақ одан да маңызды сан — шоғырлану: бөліп төлеу бойынша қарыздың 88 пайызы қарыз алушылардың жартысына тиесілі. Басқаша айтқанда, нарық қалың бұқараға таралғанымен, ауыртпалықтың басым бөлігі салыстырмалы шағын топқа жинақталған. Дәл сол топ — реттеудің негізгі нысанасы да, оның салдарын ең бірінші сезетін топ та.
Жалпы фон да маңызды. Қаржы нарығын реттеу агенттігінің дерегі бойынша, 2026 жылдың шілдесінде халыққа берілген несие қоржыны 26,1 триллион теңгеге жетті, оның 17,4 триллионы — тұтынушылық несие, ал 90 күннен асқан мерзімі өткен берешектің үлесі 4,7 пайыз (1,2 триллион теңге). Сонымен бірге тұтынушылық несиенің өсу қарқыны бұрынғы жылдық 30-40 пайыздан шамамен 8 пайызға дейін баяулады, несие беруден бас тарту жиілеп кетті.
Бұл — маңызды контекст: нарық онсыз да суып тұрған сәтте реттеу енгізілмек. Демек, қатаңдықтың дозасы шешуші рөл атқарады.

4. Реттеуші нақты нені ұсынады?
Талқылау құжатында бес негізгі тәсіл қаралады:
• BNPL-провайдер арқылы қаржыландыруды қаржы қызметі деп тану;
• Мәміле шарттарын ашып көрсету талабын белгілеу — оның ішінде мерзімі өткендегі айыппұл мен өсімпұл туралы ақпарат;
• Деректерді кредиттік бюроға беруді міндеттеу;
• Тұтынушы құқығын қорғау талаптарын кеңейту;
• Клиенттің төлем қабілетін бағалау және қарыз жүктемесі көрсеткіштерін есептеу.

Оған қоса, шілде айында Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу агенттігі заңнамалық түзетулер дайындағанын хабарлаған болатын. Олардың негізгі қағидаты қарапайым: егер сатып алу процесіне үшінші қаржыландырушы тарап қатысса, ол банк болмаса да, тиісті міндеттемелер жүктеледі. Жарнамаға қойылатын талаптар да қарастырылуда.
Тағы бір маңызды мерзім: 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап Ұлттық банк қарыз жүктемесінің жаңа шегін белгілейді — несие бойынша қарыздың ең жоғары деңгейі адамның сегіз жылдық кірісінен аспауы тиіс. Егер бөліп төлеу осы есепке қосылса, кейбір тұтынушы үшін жаңа міндеттеме алу мүмкіндігі нақты тарылады.
Құжаттың мәртебесін дұрыс түсіну керек: Ұлттық банк бұл — талқылау нәтижесі бойынша өзгеруі мүмкін алдын ала тәсілдер екенін арнайы ескертеді. Яғни бүгінгі жағдайда бұл заң емес, реттеу бағытының жобасы.

5. Маркетплейске не өзгереді?
Ең көп әсерді қаржыландыруды өз бетінше ұсынатын платформалар сезеді. Негізгі өзгерістер мынадай болуы мүмкін:
• Қос бағадан бас тарту. Тауардың бағасы төлем тәсіліне қарай өзгермейтін болса, маркетплейстің қазіргі маржа құрылымы қайта қаралады;
• Инфрақұрылымдық шығын. Кредиттік бюроға дерек беру, төлем қабілетін бағалау, қарыз жүктемесін есептеу — бәрі техникалық жүйе мен есептілікті талап етеді;
• Мәртебе мәселесі. Қаржы нарығын реттеу агенттігінің қадағалау басымдықтарында BNPL моделімен қаржыландыратын компанияларды қаржы нарығының дербес қатысушысы деп тану ұсынылған. Бұл — лицензиялау, пруденциалдық талап және тұрақты қадағалау дегенді білдіруі мүмкін;
• Акциялардың қайта қаралуы. «Пайызсыз бөліп төлеу» форматындағы жарнамалық науқандардың шарттары өзгереді.

Нәтижесінде кейбір платформа бөліп төлеуден мүлдем бас тартуы немесе оны банк серіктесі арқылы ғана ұсынуы ықтимал. Бұл — алдыңғы талдауларда көрсетілген Kaspi феноменімен тікелей байланысты: бөліп төлеуді маркетплейс интерфейсіне кіріктіру дәл сол экожүйенің негізгі бәсекелік артықшылығы болатын. Реттеу енгізілсе, артықшылықтың бір бөлігі реттеушілік шығынға айналады.

Бірақ мұнда бір теңгерім қажет. Ережелерді Сауда және интеграция министрлігі, Қаржы нарығын реттеу агенттігі, Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі мен «Атамекен» ұлттық палатасы бірлесіп әзірлейтіні хабарланған. Бәсекелестік ведомствосының қатысуы кездейсоқ емес: мәселе тек қарыз жүктемесінде емес, жасырын комиссияны монополиялық түрде белгілеудің алдын алуда да.

Халықаралық тәжірибе: төрт модель

Австралия — реттеудің ең толық үлгісі. Ұзақ талқылаудан кейін ел BNPL-ді тұтынушылық несие заңнамасының аясына енгізіп, провайдерлерден несие беру лицензиясын талап ететін болды. Австралия тәжірибесі маңызды, өйткені онда BNPL бүкіл әлемдегі ең жоғары деңгейде таралған, ал реттеудің себебі де нақты: пайдаланушылардың едәуір бөлігі кем дегенде бір төлемді кешіктірген.

Швеция — ең қарапайым әрі ең әсерлі шара. Ол BNPL-ді тыйым салған жоқ, тек онлайн-кассада оны әдепкі төлем тәсілі ретінде алдын ала белгілеуге тыйым салды. Логикасы мінез-құлық экономикасына негізделген: адам әдепкі нұсқаны сирек өзгертеді, сондықтан қарызға сатып алу «үнсіз келісім» болмауы керек.
Еуропалық Одақ тұтынушылық несие туралы жаңартылған директивасында BNPL-ді реттеу аясына кіргізді: ақпаратты ашу, төлем қабілетін бағалау, тұтынушыны қорғау талаптары енді осы өнімге де қолданылады.
Ұлыбритания да BNPL-ді қаржы реттеушісінің қадағалауына беру жолымен жүрді — негізгі талаптар сол: шарттың ашықтығы, төлем қабілетін тексеру, шағымды қарау тетігі.
Төрт тәжірибенің ортақ сабағы айқын: бірде-бір ел BNPL-ге тыйым салған жоқ. Бәрі бір бағытта жүрді — өнімді нарықта қалдырып, оны көрінетін етті. Қазақстан талқылап отырған тәсілдер дәл осы халықаралық логикаға сай.

Тұтынушыға не өзгереді және сценарийлер

Ықтимал пайда
• Тауардың нақты бағасы мен қаржыландырудың құны ашық көрінеді;
• Айыппұл мен өсімпұл шарттары алдын ала жазылады;
• Қарыз жүктемесі толық есептеледі — бұл артық қарызданудан қорғайды;
• Дау туындағанда тұтынушы қаржы қызметін тұтынушының құқықтық қорғанышын пайдалана алады.
Ықтимал шығын
• Бөліп төлеуге қолжетімділік тарылады, әсіресе ресми кірісі төмен немесе расталмаған адамдар үшін;
• Кейбір тауарда «пайызсыз» ұсыныс мүлдем жоғалуы мүмкін;
• Ресми арна жабылса, тұтынушының бір бөлігі реттелмейтін, қымбат баламаларға ауысуы ықтимал.
Сценарийлер
• Теңгерімді: талқылаудан кейін ашықтық пен кредиттік бюроға дерек беру міндеті енгізіледі, бірақ лицензиялау талабы кезең-кезеңмен қолданылады. Нарық сақталады, тәуекел азаяды;
• Қатаң: BNPL толық қаржы қызметі деп танылып, қысқа мерзімде лицензия талап етіледі. Ірі платформалар бейімделеді, шағын провайдерлер нарықтан шығады, бөліп төлеу банктік арнаға шоғырланады;
• Баяу: талқылау созылып, түзетулер 2027-2028 жылдарға жылжиды. Бұл аралықта «көрінбейтін» қарыз көлемі өсе береді, ал 2027 жылдан енгізілетін жаңа қарыз жүктемесі шегі толық емес деректің негізінде есептеледі.

Ақшаның құны көрінуі керек

Бөліп төлеуді реттеу туралы әңгіменің түбінде бір қарапайым сұрақ жатыр: ақшаның құны көрінуі керек пе, жоқ па? Банк несиесінде ол көрінеді — жылдық тиімді мөлшерлеме түрінде. Бөліп төлеуде көрінбейді, бірақ жоғалып кетпейді: ол тауардың бағасына немесе сатушының комиссиясына сіңеді. Тамыздағы «пайызсыз» несиелердің орташа 37 пайыздық мөлшерлемесі — осының ең нақты дәлелі.

Сондықтан реттеудің мақсаты — қолжетімділікті қысу емес, құнды көрінетін ету. Халықаралық тәжірибе де осыны көрсетеді: Австралия да, Швеция да, Еуропалық Одақ та BNPL-ге тыйым салған жоқ.
Реформа сәтті болуы үшін бірнеше шарт маңызды:
• Кезеңділік. Нарық онсыз да суып тұр: тұтынушылық несиенің өсімі 8 пайызға дейін баяулады, бас тарту жиіледі. Қатаң талапты бір мезгілде енгізу сұранысты шамадан тыс қысуы мүмкін;
• Тең ереже. Банк арқылы берілетін және маркетплейс арқылы берілетін бөліп төлеу бірдей талапқа бағынуы тиіс — әйтпесе реттеу бәсекелестікті бұрмалайды;
• Статистиканы қалпына келтіру. Бүгінде мемлекетте бұл сегмент бойынша толыққанды дерек жоқ. Реттеудің алғашқы нәтижесі заң емес, нақты сан болуы керек: нарықтың көлемі қанша, қарыз кімде шоғырланған, мерзімі өткен берешек қандай;
• Ашықтықтың қарапайым түрі. Тұтынушыға ең қажеті — бір экранда екі санды көру: тауардың қолма-қол бағасы мен бөліп төлеудегі жалпы сомасы. Қалған барлық норма — соның туындысы.

Талқылау 3 қарашаға дейін ашық, ұсыныстарды Ұлттық банк электрондық пошта арқылы қабылдайды. Бұл — маркетплейстер мен банктер үшін ғана емес, бөліп төлеуді күнделікті пайдаланатын миллиондаған адам үшін де маңызды кезең. Себебі реттеудің түпкі мәні — адамға бөліп төлеуге тыйым салу емес, оның қанша төлеп жатқанын білуіне мүмкіндік беру.