Шикізат өзіміздікі, өңдеу шетелде: Қазақстан мыс экспортынан қанша табыс таба алады?

Қазақстан мыс шикізатын терең өңдеу арқылы ел ішінде қалыптасатын қосылған құнды арттыра алады. Экономикалық шолушы Юрий Масановтың пікірінше, бұл үшін жаңа зауыттар салумен қатар, кен өндіру мен өңдеуге инвестиция тартуға қолайлы жағдай жасау қажет, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы. 

Шолушы бұл мәселені Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Германияға сапары аясында талқыланған өнеркәсіптік ынтымақтастықпен байланыстырады. Сапар кезінде өндірісті жергіліктендіру, технологиялар мен жаңа инвестицияларға басымдық берілген. Ал Aurubis компаниясымен кездесуде құрамында мыс бар күрделі шикізатты өңдеу, ілеспе металдарды бөліп алу және қайталама ресурстарды пайдалану мәселелері қаралған.

Масановтың айтуынша, бұл келіссөздер Қазақстанның өз шикізаты негізінде өндіріс тізбегінің қанша бөлігін ел ішінде дамыта алатыны туралы мәселені көтереді.

Шолушы келтірген деректер бойынша, 2025 жылы Қазақстан шамамен 79 млрд доллардың тауарын экспорттаған. Соның ішінде тазартылған мыс пен мыс қорытпаларының экспорты 4,1 млрд долларға, ал мыс кені мен концентраттарының экспорты 2,8 млрд долларға жуықтаған. Олардың жалпы экспорттағы үлесі тиісінше 5,2% және 3,6% болған. Осылайша, мысқа қатысты екі санат елге 7 млрд долларға жуық экспорттық түсім әкелген.

Сонымен қатар Қазақстанның ірі импорттық тауарларының қатарында автомобильдер, телефондар, автокөлік бөлшектері мен дәрі-дәрмек бар. Масанов бұл салыстырудың шартты екенін атап өтеді. Дегенмен ол шикізат пен бастапқы өңдеу өнімдерін экспорттайтын елдің өндіріс тізбегіндегі өз мүмкіндігін бағалауы маңызды деп санайды.

Катодты мыс экспортталған кезде металлургиялық өңдеудің едәуір бөлігі Қазақстанда орындалады. Ал концентрат шетелге жөнелтілсе, келесі кезеңдер — балқыту, тазарту, ілеспе металдарды бөліп алу және басқа өнімдер шығару — өзге елдерде жүзеге асады.

«Шикізат біздікі, ал келесі өңдеу кезеңі мен сол кезеңде қалыптасатын қосылған құн басқа елдің экономикасында қалады», – деп атап өтті Масанов.

Оның мәліметінше, 2025 жылы Қазақстан шамамен 1,4 млн тонна мыс кені мен концентратын 2,8 млрд долларға экспорттаған. Бұл орта есеппен тоннасына 2 мың долларға жуықтайды. Алайда кен мен концентрат таза мыс емес.

Шолушының бағалауынша, Қазақстан жыл сайын концентрат құрамында шамамен 750–800 мың тонна мыс алады. Оның 470 мың тоннаға жуығы ел ішінде катодты мысқа дейін өңделеді. Қалған 280–330 мың тоннасы экспортталатын концентраттың құрамында болады. Демек, шетелге жөнелтілетін шикізатта шамамен 300 мың тонна мыс бар.

Масанов концентраттағы металдар сатып алушыға тегін берілмейтінін түсіндіреді. Оның бағасы ең алдымен төленетін мыстың құнына қарай қалыптасады. Құрамындағы мөлшері мен келісімшарт талаптарына байланысты алтын мен күміс те есепке алынады. Сонымен бірге есептен технологиялық шығындар, логистика, кей жағдайда қажетсіз қоспалар үшін айыппұлдар шегеріледі.

Сондықтан өңдеуден кейін алынатын металдардың құнынан қазіргі экспорттық түсімді алып тастап, айырмасын Қазақстанның «жоғалтқан қаржысы» деп атау дұрыс емес.

Сарапшы келесі өңдеу кезеңінің мүмкіндігін Балқашта жоспарланған жаңа мыс балқыту зауытының көрсеткіштері арқылы қарастырған. Жобаның жылдық қуаты 300 мың тонна катодты мыс, 10 тонна алтын, 300 тонна күміс және 1,5 млн тоннадан астам күкірт қышқылын өндіруге есептелген. Инвестиция көлемі 750 млрд теңге деп бағаланады. Мысты өңдеу қуаты экспортталатын концентраттағы мыстың болжамды көлеміне шамалас.

Осы жобаның параметрлерін модель ретінде пайдаланған Масанов мынадай есеп келтіреді:

* Катодты мыс: 300 мың тонна өнімнің құны тоннасына 14,5 мың доллар деген есептік бағамен шамамен 4,35 млрд долларды құрайды.
* Алтын: 10 тонна өнімнің құны тоннасына 135 млн доллар деген есептік бағамен шамамен 1,35 млрд долларға жетеді. Бұл концентраттың әр тоннасына шамамен 7 грамм алтыннан келеді.
* Күміс: 300 тоннаға дейінгі өнімнің құны тоннасына 2 млн доллар деген есептік бағамен шамамен 600 млн доллар болады. Бұл концентраттың әр тоннасына шамамен 214 грамм күмістен келеді.
* Күкірт қышқылы: 1,5 млн тоннадан астам өнімнің құны тоннасына шартты түрде 100 доллар деп алғанда шамамен 150 млн долларды құрайды.

Шолушының мәліметінше, Қазақстан күкірт қышқылының шамамен 21%-ын немесе 624 мың тоннасын импорттайды. Оның негізгі ішкі тұтынушысы — уран саласы.

Осы модельдік есеп бойынша, қазір экспорттан 2,8 млрд доллар әкелетін мыс кені мен концентраттары терең өңдеуден кейін жылына құны 6,45 млрд долларға дейінгі өнімге айналуы мүмкін.

Масанов бұл есептің жуық екенін ескертеді. Нақты нәтиже концентраттың құрамына, алтын мен күмістің мөлшеріне, өңдеу технологиясына және нарықтағы бағаларға байланысты.

Сондай-ақ 6,45 млрд доллар — капиталдық және операциялық шығындар шегерілгенге дейінгі өнім құны. Оған зауыт салуға, электр энергиясына, реагенттерге, жабдыққа, жөндеуге, экологияға, персоналға және логистикаға жұмсалатын қаражат кіреді.

Шолушының пікірінше, есептің негізгі мәні — концентраттан дайын өнімге дейінгі өңдеу кезеңінің ауқымын көрсету. Бүгінде осы кезеңнің едәуір бөлігі Қазақстаннан тыс жерде жүзеге асады.

Барлық концентратты бірден ел ішінде өңдеуге мыс балқыту қуаттарының жеткіліксіздігі кедергі келтіреді. Жаңа зауыттарға ірі инвестиция, инфрақұрылым, электр энергиясы, технология және бірнеше жыл құрылыс уақыты қажет. Балқаштағы жаңа кәсіпорынды 2030 жылы іске қосу жоспарланған. Сонымен қатар елде жылына шамамен 300 мың тонна катодты мыс өндіретін тағы бір ірі жоба қарастырылып жатыр.

Масанов зауыт салумен бірге өңдеу экономикасының тұрақты әрі болжамды болуы маңызды екенін атап өтеді. Бұл жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың жаңғыруына, өндірісті кеңейтуіне және жаңа жобалардың инвестиция тартуына мүмкіндік береді.

«Жаңа кен орындарын іздеу, өндіруді ұлғайту және Қазақстанда өңдеуге инвестиция салу қатар тиімді болатын жағдай қалыптастыру қажет», – дейді экономикалық шолушы.

Оның пікірінше, кен өндіру мен өңдеуді бір-біріне қарсы қоюға болмайды. Күшті тау-кен компаниялары шикізат қорын және жаңа кен орындарын қамтамасыз етеді. Ал заманауи металлургия келесі өңдеу кезеңі мен оның қосылған құнын ел ішінде сақтауға мүмкіндік береді.

Масанов катодты мыс өндірісінен кейін де катанка, сым, кабель, фольга, қорытпалар және электротехникалық өнімдер шығару кезеңдері бар екенін еске салады. Бүгінде Қазақстанда мұндай өнімдердің үлесі аз.

Шолушының тұжырымынша, басты міндет — мыс шикізатының айналасында металлургияны, сервистік кәсіпорындарды, инженерлік құзыреттерді және кейінгі өндірістік кезеңдерді дамыту. Бұл ел экономикасына анағұрлым жоғары нәтиже бере алады.